Khách xếp hàng đông đúc mua trà chanh giã tay tại một xe đẩy trên một tuyến đường ở TP.HCM - Ảnh: NHẬT XUÂN
Có những trào lưu vừa xuất hiện hôm trước, hôm sau đã trở thành “hot trend”. Có những thứ chưa kịp hiểu vì sao chúng nổi tiếng thì đã thấy người người, nhà nhà xếp hàng để mua và thử.
Nhưng “đu trend” (chạy theo trào lưu/xu hướng) đâu chỉ có chuyện ăn gì, uống gì. Đó còn là những video mukbang, những điệu nhảy, cách phối đồ, các thử thách trên TikTok, những câu nói lan truyền, thậm chí cả những màn tranh cãi cũng có thể trở thành nội dung được “cư dân mạng” chú ý và lan truyền nhanh chóng.
Điều gì khiến một trào lưu có thể lan nhanh đến như vậy?
Sự phát triển của mạng xã hội, đặc biệt là TikTok, đã tạo môi trường thuận lợi để các “trend” hình thành và lan truyền nhanh chóng.
TikTok sử dụng thuật toán đề xuất để phân tích hành vi của người dùng như thời gian xem, lượt thích, bình luận, chia sẻ và nội dung thường tương tác, từ đó cá nhân hóa bảng tin “For You”.
Nhờ vậy, một món ăn, câu nói, điệu nhảy hay thử thách có thể nhanh chóng được lặp lại trước nhiều người và vượt khỏi phạm vi ban đầu.
Quy mô của TikTok cho thấy sức lan tỏa đáng kể của nền tảng này. Theo DataReportal, tháng 1-2025, TikTok có phạm vi tiếp cận quảng cáo khoảng 1,59 tỉ người toàn cầu, trong đó Việt Nam khoảng 40,9 triệu người.
Năm 2025, TikTok đạt khoảng 545,8 triệu lượt tải, đứng thứ ba toàn cầu theo AppTweak. Những con số trên giúp hình dung “vùng đất” mà một “trend” có thể lan truyền.
Tuy nhiên, thuật toán chỉ là một phần của câu chuyện. Một trend muốn trở thành hiện tượng còn cần đến con người. Nhưng tại sao có chuyện người này lại muốn làm điều mà người khác đang làm? Vì sao một món ăn, một câu nói hay một thử thách có thể khiến hàng nghìn người cùng tham gia?
Đằng sau một cú “đu trend” là gì?
Dưới góc nhìn xã hội học, một cú “đu trend” không đơn thuần bắt nguồn từ sở thích cá nhân, mà còn chịu tác động của ảnh hưởng xã hội (social influence).
Trong đời sống hằng ngày, cá nhân thường quan sát người xung quanh để hình thành nhận định và lựa chọn cách ứng xử, đặc biệt khi đứng trước những điều mới mẻ hoặc chưa có nhiều thông tin.
Trên TikTok, một món ăn được nhiều người thử, một cách nói được sử dụng rộng rãi hay một thử thách thu hút hàng loạt người tham gia dễ tạo cho cá nhân cảm nhận rằng đó là điều đáng chú ý và đáng trải nghiệm.
Từ cơ chế này có thể hình thành hiệu ứng chạy theo số đông (bandwagon effect), khi khả năng một người tham gia một xu hướng gia tăng cùng với mức độ phổ biến họ nhận thấy ở xu hướng đó.
Trên TikTok, sự phổ biến được thể hiện trực quan qua lượt xem, lượt thích, bình luận, chia sẻ và số lượng nội dung được tạo ra theo cùng một trào lưu.
Một trend càng xuất hiện dày đặc càng dễ tạo cảm giác “ai cũng đang làm”, từ đó tiếp tục thu hút những người tham gia mới. Sự phổ biến vì thế vừa là kết quả, vừa trở thành động lực để trend tiếp tục lan truyền.
Tuy nhiên, không phải mọi sự tham gia đều bắt đầu từ sự yêu thích. Sự tò mò và FOMO (lo ngại mình đang bỏ lỡ những trải nghiệm, thông tin hoặc hoạt động mà người khác đang tham gia) cũng có thể đóng vai trò quan trọng.
Liên tục nhìn thấy bạn bè, người nổi tiếng hoặc cộng đồng cùng thử một món ăn, sử dụng một sản phẩm hay tham gia một thử thách, cá nhân có thể cảm thấy mình đang đứng ngoài một trải nghiệm chung. Khi ấy, việc “đu trend” không chỉ nhằm thỏa mãn sự tò mò mà còn trở thành một cách để bắt nhịp vào cộng đồng, duy trì sự kết nối và tránh cảm giác bị bỏ lại phía sau.
Vậy đâu mới là bản chất của việc “đu trend”?
Câu chuyện “đu trend” không phải lúc nào cũng tiêu cực, sai trái hay đáng lên án. Nhiều trào lưu tạo cơ hội để con người khám phá sản phẩm mới, chia sẻ trải nghiệm, kết nối với cộng đồng và thể hiện sự sáng tạo.
Vấn đề không nằm ở việc tham gia một trend, mà ở động cơ phía sau sự tham gia đó là chúng ta “đu” vì thực sự muốn trải nghiệm, hay chỉ vì sợ mình trở thành người duy nhất đứng ngoài cuộc?
Hơn nữa, “đu trend” cho thấy một nghịch lý thú vị của đời sống xã hội là con người vừa có nhu cầu khẳng định chính mình, vừa có nhu cầu nhận được sự công nhận và cảm giác thuộc về cộng đồng.
Tham gia một xu hướng có thể khiến cá nhân trở nên giống nhiều người khác, nhưng cách mỗi người lựa chọn, diễn giải và thể hiện xu hướng ấy lại có thể trở thành một công thức xây dựng hình ảnh cá nhân.
Vì vậy, “đu trend” không nên được giản đơn hóa bởi tâm lý a dua hay thiếu chính kiến, mà cần phải giải thích bằng cơ chế của một hành vi được hình thành trong sự tương tác giữa cá nhân, nhóm xã hội và môi trường truyền thông số.
TikTok và thuật toán của các mạng xã hội khác có thể làm một xu hướng được nhìn thấy với tần suất nhiều hơn, nhưng để một nội dung thực sự trở thành “trend”, nó vẫn cần phải được con người tiếp nhận, lặp lại, biến đổi và chia sẻ.
Sau cùng, điều đáng để chúng ta suy ngẫm không phải là “tại sao mình cứ thích đu trend?”, mà là “khi nào một lựa chọn của mình thực sự là lựa chọn cho chính bản thân, và khi nào lựa chọn của mình đã được định hình bởi những gì cộng đồng đang làm?".
