Cục Dân số (Bộ Y tế) dẫn Bảng dữ liệu dân số ESCAP 2025 của Ủy ban Kinh tế và Xã hội Liên Hợp Quốc khu vực châu Á - Thái Bình Dương cho biết Việt Nam đã chính thức gia nhập nhóm quốc gia có trên 100 triệu dân. Tuy nhiên, cùng với cột mốc này, nước ta cũng đang bước vào giai đoạn mức sinh thấp và già hóa dân số diễn ra nhanh hơn dự báo.
Châu Á - Thái Bình Dương đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh hàng đầu thế giới. Ảnh: ESCAP
Tổng tỉ suất sinh của Việt Nam hiện ở mức 1,9 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế 2,1 con. Điều này cho thấy Việt Nam đã gia nhập nhóm các quốc gia có mức sinh thấp.
Tuổi thọ trung bình của người Việt đạt khoảng 74,9 tuổi, trong khi tuổi trung vị dân số là 33,4 tuổi (một nửa dân số trẻ hơn và một nửa lớn tuổi hơn). Người từ 65 tuổi trở lên chiếm khoảng 9,5% dân số, phản ánh xu hướng già hóa dân số ngày càng rõ nét.
Việt Nam đang đứng trước nhiều thách thức mới khi số trẻ em sinh ra giảm trong khi tuổi thọ tiếp tục tăng. Xu hướng này không chỉ diễn ra tại Việt Nam mà đã trở thành đặc điểm chung của phần lớn các quốc gia châu Á - Thái Bình Dương.
Theo ESCAP, dân số toàn khu vực năm 2025 đạt khoảng 4,816 tỉ người, chiếm phần lớn dân số thế giới. Tuy nhiên, tốc độ tăng dân số chỉ còn khoảng 0,48% mỗi năm, thấp hơn rất nhiều so với giai đoạn bùng nổ dân số trong nửa cuối thế kỷ XX.
Một trong những thay đổi lớn nhất của khu vực là sự suy giảm mức sinh. Năm 2025, tổng tỉ suất sinh trung bình của châu Á - Thái Bình Dương chỉ còn khoảng 1,8 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế cần thiết để duy trì quy mô dân số ổn định trong dài hạn.
Khoảng 88% dân số khu vực hiện sống tại các quốc gia có mức sinh thấp hơn mức thay thế. Tỉ lệ này tăng mạnh so với năm 1990, khi chỉ khoảng một nửa dân số khu vực sinh sống tại những quốc gia có mức sinh dưới 2,1 con/phụ nữ.
Việc sinh ít con và sinh con muộn đang trở thành xu hướng phổ biến tại nhiều quốc gia. Đông Á và Đông Bắc Á hiện là những khu vực có mức sinh thấp nhất thế giới. Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, Hong Kong (Trung Quốc) và Macau (Trung Quốc) đều duy trì mức sinh rất thấp trong nhiều năm liên tiếp.
Trong khi đó, một số quốc gia Nam Á và khu vực Thái Bình Dương vẫn có mức sinh cao hơn nhưng xu hướng giảm cũng ngày càng rõ rệt. Tại Ấn Độ, quốc gia đông dân nhất thế giới, tổng tỉ suất sinh hiện đã giảm xuống còn khoảng 1,9 con/phụ nữ.
Các chuyên gia cho rằng sự thay đổi này xuất phát từ nhiều nguyên nhân như đô thị hóa, phụ nữ tham gia thị trường lao động nhiều hơn, chi phí nuôi dạy con tăng cao, kết hôn muộn và thay đổi quan niệm về gia đình.
Đối với Việt Nam, mức sinh giảm dưới mức thay thế trong khi tuổi thọ tiếp tục tăng có thể kéo theo nhiều thách thức trong tương lai như thiếu hụt lao động ở một số ngành nghề, gia tăng nhu cầu chăm sóc người cao tuổi, áp lực đối với quỹ hưu trí và bảo hiểm xã hội, cũng như nhu cầu phát triển hệ thống y tế lão khoa và chăm sóc dài hạn.
Châu Á - Thái Bình Dương đang đối mặt xu hướng giảm sinh và già hóa dân số. Ảnh: ESCAP 2025
Bên cạnh đó, chênh lệch mức sinh giữa các địa phương ngày càng lớn. Nhiều tỉnh, thành phố có tốc độ đô thị hóa cao như Hà Nội, TPHCM, Đồng Nai hay Bình Dương ghi nhận mức sinh rất thấp, trong khi một số địa phương khác vẫn duy trì mức sinh cao hơn.
Các chuyên gia nhận định việc đạt quy mô hơn 100 triệu dân là cột mốc quan trọng đối với Việt Nam. Tuy nhiên, thách thức lớn hơn trong những thập kỷ tới không nằm ở quy mô dân số mà ở chất lượng nguồn nhân lực và khả năng thích ứng với quá trình già hóa dân số đang diễn ra ngày càng nhanh.
Xu hướng giảm sinh và già hóa dân số sẽ tác động sâu rộng đến kinh tế - xã hội trong những thập kỷ tới.
Mức sinh giảm, Luật Dân số kỳ vọng tạo bước ngoặt
Theo Bộ Y tế, tổng tỉ suất sinh của Việt Nam đã giảm từ 2,11 con/phụ nữ năm 2021 xuống còn 1,91 con năm 2024, thấp hơn mức sinh thay thế. Trước thực trạng này, Chính phủ và các bộ, ngành đã triển khai nhiều giải pháp khuyến sinh nhằm duy trì quy mô dân số hợp lý và phát triển bền vững. Luật Dân số 2025, có hiệu lực từ ngày 1-7-2026, được kỳ vọng tạo bước ngoặt trong công tác dân số khi chuyển trọng tâm từ "kế hoạch hóa gia đình" sang "dân số và phát triển", góp phần tháo gỡ các thách thức về mức sinh thấp và già hóa dân số.
