Chỉ một cú vuốt màn hình, hàng chục video ngắn lần lượt xuất hiện. Sự tiện lợi ấy đang dần tạo nên hiện tượng được gọi là “não bỏng ngô”, khiến nhiều người trẻ khó tập trung, ngại đọc, ngại suy nghĩ sâu và ngày càng lệ thuộc vào những kích thích tức thời.
Đó không còn là câu chuyện cá biệt
Là người trực tiếp giảng dạy và đồng hành với sinh viên, bà Lê Nghĩa, nhà đào tạo phát triển cá nhân, giảng viên kỹ năng mềm Trường Cao đẳng FPT Polytechnic Thanh Hóa, cho biết bà từng dành thời gian tìm hiểu về thói quen sinh hoạt của học viên trong lớp.
“ Kết quả khiến tôi rất bất ngờ vì gần như cả lớp đều ngủ rất muộn. Có bạn chơi game, có bạn lướt video ngắn đến 3 giờ sáng, thậm chí 4-5 giờ sáng mới ngủ. Các em chỉ đi ngủ khi mắt đã quá mệt, rồi ngủ một mạch đến trưa ”, bà Lê Nghĩa nói.
Nhiều người trẻ dành hàng giờ mỗi ngày để lướt video ngắn trên điện thoại mà không nhận ra thời gian trôi qua. (Ảnh minh họa)
Hệ quả thể hiện rõ ngay trong lớp học. Nhiều sinh viên luôn trong trạng thái thiếu ngủ, mất năng lượng, khó tập trung, học không vào, kéo theo kết quả sa sút ở nhiều môn.
Điều khiến nữ giảng viên trăn trở là phần lớn các bạn trẻ chỉ nhìn thấy những biểu hiện như lười học, dễ cáu gắt hay mất tập trung mà chưa nhận ra những hệ lụy sâu hơn.
Theo bà Lê Nghĩa, khi một người liên tục sống trong môi trường đầy những kích thích nhanh từ video ngắn, game hay các nội dung được thuật toán đề xuất, giấc ngủ sẽ bị phá vỡ, não bộ không còn đủ thời gian phục hồi, hệ thần kinh luôn trong trạng thái bị kích thích. Lâu dần, họ dần mất hứng thú với việc học, ngại giao tiếp, không còn muốn trải nghiệm cuộc sống ngoài đời thực.
“ Điều khiến tôi trăn trở nhất hiện nay không phải AI, mà là con người đang dần đánh mất chính mình. Chúng ta bị cuốn vào những kích thích liên tục mà không nhận ra: 30 giây một video, 15 giây một cảm xúc, chỉ cần vuốt màn hình là có ngay một nội dung mới ”, bà Lê Nghĩa chia sẻ.
Cũng theo nữ giảng viên, vấn đề không nằm ở bản thân công nghệ. Video ngắn hay mạng xã hội vốn chỉ là công cụ. Điều đáng lo là nhiều người sử dụng chúng một cách vô thức, để các thuật toán quyết định mình sẽ xem gì, dành bao nhiêu thời gian trên màn hình và tiếp nhận những nội dung nào.
Những năm gần đây, cùng với sự bùng nổ của các nền tảng video ngắn, thuật ngữ “não bỏng ngô” (Popcorn Brain) được nhắc đến ngày càng nhiều để mô tả tình trạng con người khó duy trì sự tập trung, luôn muốn tìm kiếm các kích thích mới và thiếu kiên nhẫn với những nội dung dài.
Việc dành nhiều giờ liên tục để lướt video ngắn có thể khiến người trẻ giảm khả năng tập trung và duy trì tư duy sâu.
Theo bà Hoàng Thị Thanh Hằng, Phó Viện trưởng Viện Phát triển Khoa học Công nghệ và Giáo dục, khái niệm này được đề cập từ năm 2011, nhưng chỉ thực sự được chú ý trở lại khi các nền tảng video ngắn phát triển mạnh. Đây là một tín hiệu cảnh báo về cách con người đang tiêu thụ thông tin trong kỷ nguyên số.
Theo bà, não bộ có khả năng thích nghi rất nhanh. Khi mỗi ngày đều tiếp nhận hàng trăm video chỉ kéo dài vài chục giây với nhịp chuyển cảnh dồn dập, thông tin được đóng gói sẵn và dễ tiếp nhận, não sẽ dần quen với nhịp độ đó, từ đó luôn đòi hỏi những kích thích mới.
“ Tôi không cho rằng vấn đề nằm ở video ngắn hay mạng xã hội, bởi công nghệ chỉ là công cụ. Nếu mình chủ động sử dụng để học tập, cập nhật kiến thức hay sáng tạo thì đó là lợi thế. Nhưng nếu để thuật toán quyết định mình xem gì, nghĩ gì và dành bao nhiêu thời gian cho nó thì rất dễ đánh mất khả năng tập trung và tư duy độc lập lúc nào không hay ”, bà Hằng nhận định.
Từ thực tế đào tạo, bà Hằng cho biết bà gặp không ít người trẻ rất nhanh nhạy trong việc cập nhật xu hướng mới nhưng lại thiếu kiên trì khi phải nghiên cứu chuyên sâu.
Nhiều bạn có thể dành hàng giờ xem các video về AI, marketing hay làm phim, nhưng lại cảm thấy khó khăn khi phải đọc một cuốn sách hoặc tài liệu chuyên môn dài vài chục trang trước khi bắt tay vào một dự án.
Video ngắn giúp người xem “biết” rất nhanh, nhưng để tạo ra năng lực cạnh tranh thực sự lại cần quá trình hiểu, phân tích, thực hành và kiên trì - những điều không thể gói gọn trong vài chục giây.
Trong thời đại AI, khi việc tìm kiếm thông tin ngày càng dễ dàng, lợi thế của mỗi người không còn nằm ở việc biết nhiều, mà ở khả năng kết nối thông tin, tư duy phản biện và giải quyết vấn đề thực tế.
Tác động của video ngắn đến não bộ
Theo TS.BS Hoàng Tiến Trọng Nghĩa, Trưởng khoa Nội thần kinh, Bệnh viện Quân y 175, trước hết cần hiểu đúng rằng “não bỏng ngô” (Popcorn Brain) không phải là tên một căn bệnh hay chẩn đoán y khoa. Đây là thuật ngữ do nhà nghiên cứu David Levy đưa ra năm 2011 nhằm mô tả trạng thái tâm trí bị cuốn vào những kích thích liên tục từ các thiết bị điện tử.
Hình ảnh “bỏng ngô” được dùng như một phép ẩn dụ cho sự chú ý liên tục “nổ lách tách”, nhảy từ nội dung này sang nội dung khác mà không thể duy trì tập trung lâu dài.
Các chuyên gia cho rằng “não bỏng ngô” chỉ là thuật ngữ ẩn dụ, không phải một bệnh lý hay chẩn đoán y khoa.
“’ Não bỏng ngô‘ không phải là bệnh và cũng không phải thuật ngữ được các tổ chức chuyên môn như Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ hay Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ công nhận là một chẩn đoán y khoa ”, bác sĩ nhấn mạnh.
Tương tự, hiện tượng nghiện video ngắn cũng chưa được phân loại là một rối loạn tâm thần trong các hệ thống chẩn đoán. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa việc sử dụng video ngắn kéo dài là vô hại. Theo bác sĩ, nhiều nghiên cứu gần đây đã chỉ ra 3 cơ chế có thể lý giải vì sao việc liên tục xem video ngắn ảnh hưởng đến khả năng tập trung và tư duy.
Cơ chế đầu tiên liên quan đến hệ thống phần thưởng dopamine . Mỗi video mới giống như một “phần thưởng nhỏ” dành cho não bộ. Khi người dùng liên tục vuốt để xem nội dung mới, hệ thống phần thưởng được kích hoạt lặp đi lặp lại.
Theo thời gian, các vùng não chịu trách nhiệm kiểm soát hành vi và khả năng ức chế có thể hoạt động kém hiệu quả hơn, khiến con người ngày càng khó dừng việc lướt xem.
Cơ chế thứ hai là quá tải nhận thức. Theo bác sĩ Nghĩa, lượng thông tin lớn, tốc độ truyền tải nhanh cùng sự thay đổi liên tục giữa các nội dung khiến não bộ không có đủ thời gian xử lý và kết nối thông tin thành hệ thống.
TS.BS Hoàng Tiến Trọng Nghĩa, Trưởng khoa Nội thần kinh, Bệnh viện Quân y 175. (Ảnh: NVCC)
Hệ quả là người xem có cảm giác tiếp nhận rất nhiều kiến thức nhưng phần lớn chỉ dừng ở mức ghi nhớ ngắn hạn, khó chuyển thành hiểu biết sâu hoặc trí nhớ dài hạn.
Cơ chế thứ hai là thay đổi lối tư duy. Một nghiên cứu công bố năm 2024 cho thấy chỉ cần tiếp xúc trong thời gian ngắn với các video ngắn cũng có thể làm giảm khả năng tư duy phân tích, đồng thời khiến con người có xu hướng xử lý thông tin theo trực giác nhiều hơn.
“ Đây cũng là cơ sở khoa học lý giải vì sao nhiều người có cảm giác mình ngày càng ’lười suy nghĩ‘” , bác sĩ nói.
Ngoài ra, các nghiên cứu điện não đồ còn ghi nhận hoạt động sóng theta (tần số từ 4 - 8 Hz, là một loại sóng não xuất hiện khi con người ở trạng thái thư giãn sâu – PV), tại vùng vỏ não trước trán - khu vực có vai trò quan trọng trong việc điều hòa sự chú ý - giảm ở những người có hành vi nghiện video ngắn kéo dài.
Hoạt động điện não được sử dụng trong nhiều nghiên cứu nhằm đánh giá tác động của thói quen sử dụng thiết bị số đến chức năng nhận thức.
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2025 trên 71 nghiên cứu với gần 93.000 người tham gia cũng cho thấy việc sử dụng video ngắn có liên quan đến sự suy giảm chức năng nhận thức, trong đó khả năng chú ý và kiểm soát hành vi là hai lĩnh vực chịu ảnh hưởng rõ nhất.
Tuy vậy, bác sĩ Nghĩa cũng lưu ý rằng phần lớn các nghiên cứu hiện nay mới cho thấy mối liên quan và đang tiếp tục làm rõ cơ chế tác động. Vì vậy, cần nhìn nhận vấn đề trên cơ sở khoa học, tránh cực đoan hoặc quy kết mọi khó khăn trong học tập và công việc đều do video ngắn.
Theo TS.BS Hoàng Tiến Trọng Nghĩa, người trẻ nên xem lại thói quen sử dụng thiết bị số nếu thường xuyên xuất hiện các biểu hiện như khó tập trung trong thời gian dài, luôn có cảm giác thôi thúc phải cầm điện thoại, hay quên, dễ nóng nảy, thiếu kiên nhẫn hoặc bốc đồng hơn trước.
Ở nhiều trường hợp, các biểu hiện này còn đi kèm mỏi mắt, đau đầu, uể oải, chất lượng giấc ngủ giảm và cảm giác mệt mỏi kéo dài.
Các nền tảng video ngắn với nội dung cập nhật liên tục đang trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của nhiều người trẻ.
Theo bác sĩ, một nghiên cứu năm 2025 cho thấy những người trưởng thành chỉ cần ngừng truy cập internet trên điện thoại trong 14 ngày đã cải thiện rõ rệt khả năng tập trung, sức khỏe tinh thần và cảm giác hạnh phúc. Mức cải thiện về khả năng chú ý tương đương với việc đảo ngược khoảng 10 năm suy giảm nhận thức do tuổi tác.
Nghiên cứu cũng ghi nhận thời gian sử dụng điện thoại giảm từ khoảng 314 phút xuống còn 161 phút mỗi ngày. Hơn 90% người tham gia cảm thấy sức khỏe tinh thần được cải thiện và hơn một nửa cho biết hiệu quả này vẫn được duy trì sau đó.
“ Điều quan trọng là không nhất thiết phải cắt bỏ hoàn toàn điện thoại. Chỉ cần giảm bớt thời gian sử dụng và xây dựng những thói quen lành mạnh hơn cũng đã mang lại hiệu quả đáng kể ”, bác sĩ Nghĩa khuyến nghị.
