Tranh luận về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) một lần nữa đặt xã hội trước câu hỏi khó: Khi sự sống của một đứa trẻ có thể được nối dài nhờ mô, tạng của một đứa trẻ khác, chúng ta nên nhìn nhận quyết định hiến tặng ấy như thế nào?
Không thể chỉ dựa vào ý kiến của trẻ
Trước những phản ứng trái chiều về đề xuất mở rộng đối tượng hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi, ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cho rằng việc xây dựng, sửa đổi, bổ sung pháp luật cần có sự đồng thuận, nhưng cũng phải lắng nghe ý kiến nhiều chiều từ xã hội trước khi đưa ra những phán xét.
Theo ông Nam, đề xuất mở rộng đối tượng hiến mô, tạng ở người dưới 18 tuổi xuất phát từ chính sách nhân văn. Tuy nhiên, khi bàn đến quyền đăng ký hiến tặng của trẻ em, cần xem xét đầy đủ độ tuổi, khả năng nhận thức và quyền quyết định liên quan trực tiếp đến cơ thể của các em.
“Pháp luật, Công ước về quyền trẻ em cũng như thông lệ của các quốc gia khác đều lấy ý kiến của trẻ em, đặc biệt khi liên quan đến phần cơ thể mình được cho đi trong trường hợp chết não hoặc chết tuần hoàn, là ý kiến của chủ thể”, ông Nam nói.
Dù vậy, theo ông, ý kiến của trẻ chưa thành niên mới là điều kiện cần, chưa phải điều kiện đủ để đưa ra quyết định. Do những giới hạn về độ tuổi, năng lực hành vi và khả năng quyết định. Trong một số trường hợp, mong muốn của trẻ có thể không hoàn toàn trùng khớp với lợi ích tốt nhất của chính các em.
Vì vậy, bên cạnh ý kiến của trẻ, cần có sự tham gia của người giám hộ, hội đồng chuyên môn và các bên liên quan. Những đánh giá này phải bảo đảm tính khách quan, trung thực, công khai, minh bạch, đồng thời xem xét lợi ích tốt nhất của cả trẻ đăng ký hiến tạng và trẻ nhận mô, tạng.
Ông Nam cũng đề xuất cần có sự tham gia của các chuyên gia tư vấn, tham vấn về tâm lý trẻ em và quyền trẻ em. Đặc biệt là những người có kinh nghiệm làm việc với trẻ. Đây là lực lượng cần thiết để giúp ghi nhận ý kiến, nguyện vọng thực chất của các em, thay vì chỉ dừng lại ở những thủ tục mang tính hình thức.
Ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam (ảnh: N.M).
Sự đồng thuận không thể thay thế những hàng rào bảo vệ
Một trong những vấn đề được ông Nam nhấn mạnh là cần xây dựng các quy trình, tiêu chuẩn pháp lý và chuyên môn cụ thể đối với việc hiến, lấy, ghép mô, tạng ở người dưới 18 tuổi, bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ ở cả phía cho và phía nhận.
Theo ông, trẻ em cần có quyền rút lại ý kiến của mình bất cứ lúc nào. Đây là quyền của chủ thể, cần được tôn trọng trong quá trình xem xét việc hiến tặng.
Đặc biệt, việc hiến mô, tạng không thể chỉ được nhìn nhận từ ý nghĩa đạo đức hay giá trị nhân văn mà bỏ qua những ảnh hưởng có thể xảy ra đối với sức khỏe và sự phát triển của trẻ.
“Về mặt chuyên môn, chỉ lấy những mô tái sinh không gây tổn hại đến sức khỏe và sự phát triển sau này của trẻ. Tuyệt đối không lấy tạng của trẻ đang sống. Nhưng chúng ta cũng cần hết sức lưu ý, bởi mỗi trẻ có ý kiến, nguyện vọng và cơ thể khác nhau. Nếu việc hiến mô có thể ảnh hưởng đến sức khỏe, sự phát triển sau này của trẻ thì phải dừng ngay để tránh gây tổn hại cho các em”, ông Nam chia sẻ.
Như vậy, ngay cả khi trẻ đồng ý hiến tặng, quyết định ấy vẫn cần được xem xét trên cơ sở những điều kiện bảo vệ cụ thể. Sự tự nguyện của trẻ không thể trở thành lý do để bỏ qua những nguy cơ đối với chính trẻ.
Ông Nam cho rằng việc hoàn thiện quy định pháp luật và các quy trình chuyên môn là điều cần thiết để tinh thần nhân đạo của chính sách được thực hiện đúng nghĩa, đồng thời bảo đảm quyền trẻ em.
Nỗi lo bị lợi dụng không thể xem nhẹ
Theo ông Nam, những phản ứng trái chiều trong xã hội có cơ sở, nhất là khi phụ huynh lo ngại quy định mới có thể bị lợi dụng, thậm chí dẫn đến hành vi mua bán mô, tạng trẻ em dưới những hình thức như nhận con nuôi, con đỡ đầu.
Ông cho rằng đây là vấn đề cần được tính đến ngay trong quá trình sửa đổi luật, thay vì chỉ đặt ra sau khi chính sách được ban hành.
“Chúng ta cần có quy định để phòng ngừa những vấn đề trên ngay trong luật sửa đổi mới, đồng thời bổ sung đồng bộ toàn bộ hệ thống pháp luật. Cần xem xét việc ngăn chặn hành vi lợi dụng hiến, lấy, ghép mô, tạng của người dưới 18 tuổi dưới góc độ đạo đức, xã hội… xử lý vi phạm hành chính và hình sự”, ông Nam nói.
Theo ông, các quy định liên quan cần được đồng bộ hóa trong toàn bộ hệ thống pháp luật, với mục tiêu bảo đảm lợi ích tốt nhất cho trẻ em.
“Những lo ngại của phụ huynh vì thế không nên bị xem là sự phản đối đơn thuần đối với một chính sách nhân văn. Đó còn là lời cảnh báo về những kẽ hở có thể xuất hiện nếu pháp luật chưa có đủ cơ chế ngăn chặn hành vi trục lợi”, ông Nam nêu quan điểm.
Ở góc độ một người cha, đồng thời là chuyên gia về quyền trẻ em, ông Nam cho biết ông nhìn nhận vấn đề từ hai vị trí khác nhau.
Nếu đứng ở phía gia đình có con đủ điều kiện hiến mô, tạng, ông khuyến khích những nghĩa cử cao đẹp khi các quy định pháp luật được tuân thủ đầy đủ.
“Nếu con em mình không may chết não, nhưng trong một điều kiện nào đó, tạng hoặc một bộ phận cơ thể của con tiếp tục sống trong cơ thể những đứa trẻ khác, thì đó là điều tuyệt vời, cao cả”, ông chia sẻ.
Đứng ở phía gia đình có con mắc bệnh hiểm nghèo đang chờ ghép là cơ hội sống một cuộc đời mới.
Hai góc nhìn ấy cho thấy tính phức tạp của vấn đề: Một quyết định có thể mở ra cơ hội sống cho đứa trẻ này nhưng đồng thời đặt ra những yêu cầu nghiêm ngặt về bảo vệ đối với đứa trẻ khác.
Ông Nam cho rằng sự lo lắng của cộng đồng và phụ huynh là chính đáng. Tuy nhiên, bên cạnh việc phòng ngừa nguy cơ, xã hội cũng cần nhìn nhận ý nghĩa của việc sẻ chia, tinh thần nhân văn và khả năng cứu sống người bệnh.
Theo ông, bổn phận đạo đức và tinh thần sẻ chia cũng là một cách giáo dục tốt đối với trẻ em, giới trẻ và xã hội nói chung. Điều quan trọng là những giá trị ấy phải được thực hiện trong khuôn khổ bảo đảm quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ.
Lấy ý kiến trẻ em không thể làm cho có
Một nguyên nhân khác dẫn đến phản ứng trái chiều, theo ông Nam, là việc lấy ý kiến trẻ em trong quá trình xây dựng, góp ý dự thảo luật chưa được nhìn nhận đầy đủ.
Ông khẳng định việc lấy ý kiến trẻ em đối với những vấn đề liên quan đến các em là yêu cầu bắt buộc theo Hiến pháp, Luật Trẻ em năm 2016 và Nghị định 56 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Trẻ em.
Tuy nhiên, để việc lấy ý kiến có ý nghĩa thực chất, cần xác định độ tuổi phù hợp với nội dung được hỏi, đánh giá khả năng nhận thức và mức độ hiểu biết của trẻ. Nội dung lấy ý kiến cũng phải được chuẩn bị kỹ lưỡng, diễn giải theo cách thân thiện với trẻ em, giúp các em hiểu bản chất của những quy định cần tham gia góp ý.
Nếu bỏ qua các bước này, việc lấy ý kiến có thể trở thành hình thức, thiếu thực chất, thậm chí khiến trẻ bị áp đặt hoặc chi phối. Đây cũng là một trong những nguyên nhân có thể dẫn đến phản ứng trái chiều trong xã hội.
“Tôi cho rằng những phản ứng trái chiều vừa rồi cũng có căn cứ. Nhưng nếu chúng ta thực hiện theo đúng quy trình, tiêu chuẩn quy định của các văn bản quy phạm pháp luật thì có lẽ vấn đề đã không xảy ra”, ông Nam nhận định.
Một chính sách nhân văn chỉ có thể phát huy đúng ý nghĩa khi quyền được sẻ chia đi cùng quyền được bảo vệ, khi ý kiến của trẻ được lắng nghe thực chất và khi những nguy cơ bị lợi dụng được ngăn chặn bằng các quy định pháp luật đủ chặt chẽ.
