Nguyên Thủ tướng Phạm Minh Chính và Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan phát động đăng ký hiến mô, tạng trong một sự kiện năm 2024 - Ảnh: TRẦN MINH
Trước những ý kiến nhiều chiều về đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể, ngày 23-10, Bộ Y tế đã có thông tin nhằm làm rõ nội dung dự thảo luật, điều kiện hiến và các biện pháp bảo vệ trẻ em.
Theo Bộ Y tế, sau gần 20 năm thực hiện Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006, nguồn hiến vẫn chưa đáp ứng nhu cầu điều trị. Nhiều người bệnh, trong đó có trẻ em, phải chờ đợi lâu để tìm được mô, tạng phù hợp, có trường hợp không thể chờ đến khi có nguồn tạng hiến.
Dự thảo luật được xây dựng theo hướng mở rộng nguồn hiến, tăng cơ hội ghép cho người bệnh, đồng thời tăng cường kiểm soát hành vi mua bán mô, bộ phận cơ thể người và bảo vệ người hiến.
Trong đó, nội dung liên quan đến người dưới 18 tuổi đang thu hút sự quan tâm của dư luận, đặc biệt là những lo ngại về khả năng trẻ bị tác động, gây áp lực hoặc bị lợi dụng trong hoạt động hiến mô, tạng.
Phân biệt rõ hiến khi còn sống và hiến sau khi qua đời
Bộ Y tế cho biết dự thảo luật phân biệt rõ hai trường hợp hiến mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi, với các điều kiện khác nhau.
Đối với người dưới 18 tuổi đang sống, dự thảo chỉ cho phép hiến mô tái sinh, như tế bào gốc tạo máu, để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp.
Cụ thể, người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi được hiến cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ được hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột. Người hiến phải đáp ứng điều kiện sức khỏe, được tư vấn độc lập và có sự đồng ý của chính mình cùng cha mẹ hoặc người giám hộ.
Dự thảo tiếp tục nghiêm cấm lấy thận, gan, tim, phổi hoặc bất kỳ bộ phận cơ thể lành nào của người dưới 18 tuổi đang sống.
Trong khi đó, đối với trường hợp hiến sau khi qua đời, dự thảo đặt ra điều kiện người hiến đã được hội đồng chuyên môn độc lập xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, đã đăng ký hoặc có nguyện vọng hiến trước khi qua đời và được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý.
Người dưới 18 tuổi cũng được đăng ký hiến khi có văn bản đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Việc đăng ký có thể được thay đổi hoặc hủy bỏ bất cứ lúc nào.
Theo Bộ Y tế, quy định này nhằm tôn trọng nguyện vọng hiến tặng của người dưới 18 tuổi và gia đình, đồng thời tạo thêm cơ hội cứu chữa cho người bệnh, nhất là những trường hợp cần mô, bộ phận cơ thể có kích thước và đặc điểm giải phẫu phù hợp mà nguồn hiến từ người trưởng thành khó đáp ứng.
Cơ quan soạn thảo nhấn mạnh dự thảo không khuyến khích trẻ em hiến tặng, mà hướng tới thiết lập khung pháp lý chặt chẽ để bảo đảm an toàn và quyền lợi của trẻ, tạo cơ sở xem xét những trường hợp phù hợp mà luật hiện hành chưa quy định.
Hình ảnh cha mẹ cô gái người Anh qua đời tại Việt Nam và đồng ý hiến tạng sau chết não - Ảnh: DANH KHANG
Tăng cơ chế kiểm soát, ngăn ngừa nguy cơ lợi dụng trẻ em
Trước lo ngại về nguy cơ mua bán mô, bộ phận cơ thể người, kể cả ở trẻ em, Bộ Y tế cho biết dự thảo luật quy định nghiêm cấm các hành vi mua bán, ép buộc, lấy trộm, môi giới mô, bộ phận cơ thể người và lợi dụng quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế, nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của người chưa thành niên. Người vi phạm có thể bị xử lý hình sự theo quy định.
Dự thảo cũng bổ sung yêu cầu xác minh nhân thân, mối quan hệ giữa người hiến và người được ghép; bảo đảm tính độc lập trong đánh giá điều kiện hiến và tư vấn về lấy, ghép, đặc biệt đối với người dưới 18 tuổi.
Việc ghép phải được điều phối thông qua mã quốc gia và danh sách chờ ghép nhằm bảo đảm công bằng. Quy trình xác định chết não, chết tuần hoàn được yêu cầu thực hiện độc lập, khách quan, hạn chế nguy cơ xung đột lợi ích và làm sai lệch kết quả.
Bộ Y tế đồng thời đề nghị người dân thông báo ngay cho cơ quan công an hoặc cơ quan có thẩm quyền khi phát hiện dấu hiệu môi giới, mua bán mô, bộ phận cơ thể người.
Theo số liệu trong thông cáo, từ ca ghép tạng đầu tiên năm 1992 đến tháng 3-2026, cả nước đã thực hiện tổng cộng 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người.
Nhu cầu ghép ở trẻ em vẫn là vấn đề đáng chú ý. Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, mỗi năm có hơn 20 bệnh nhân chờ ghép gan và khoảng 40 bệnh nhân chờ ghép thận. Bệnh viện Nhi đồng 2 ghi nhận hơn 80 bệnh nhi suy thận mạn giai đoạn cuối trong năm 2022.
Bộ Y tế cũng dẫn kinh nghiệm quốc tế về hiến mô, bộ phận cơ thể ở người chưa thành niên. Theo thông cáo, hướng dẫn của Tổ chức Y tế thế giới cho phép việc lấy tế bào, mô, bộ phận cơ thể từ người chưa thành niên còn sống trong những trường hợp ngoại lệ với điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt.
Công ước Oviedo của Hội đồng châu Âu cũng cho phép hiến mô tái sinh để điều trị cho anh, chị, em ruột trong những điều kiện chặt chẽ. Đối với hiến sau khi qua đời, thông cáo cho biết một số quốc gia như Mỹ, Anh, Đức, Úc, Ý, Thái Lan và Malaysia đã triển khai đối với người dưới 18 tuổi.
Bảo vệ quyền tự nguyện của trẻ là yêu cầu xuyên suốt
Bộ Y tế cho biết dự án luật đang tiếp tục được tiếp thu ý kiến của đại biểu Quốc hội và nhân dân để chỉnh lý, hoàn thiện trước khi trình Quốc hội thông qua.
Việc hoàn thiện chính sách, theo cơ quan soạn thảo, phải đặt sự an toàn, quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em lên hàng đầu, đồng thời bảo đảm ý nghĩa nhân văn của hoạt động hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể người.
Dù vậy, những điều kiện được nêu trong dự thảo đặt ra yêu cầu phải làm rõ cách thức thực hiện trên thực tế: làm thế nào bảo đảm nguyện vọng hiến thực sự tự nguyện, nhất là khi trẻ có thể chịu tác động từ người thân; cơ chế tư vấn độc lập sẽ vận hành ra sao; và việc giám sát, phát hiện nguy cơ cưỡng ép sẽ được thực hiện như thế nào?
Đây là những vấn đề cần được tiếp tục đánh giá trong quá trình hoàn thiện dự thảo, bên cạnh việc xác định rõ phạm vi và điều kiện hiến đối với từng nhóm tuổi.
Mục tiêu mở rộng nguồn hiến để cứu chữa người bệnh cần đi cùng cơ chế bảo vệ đủ chặt chẽ, để quyền và lợi ích của trẻ em không bị đặt sau mong muốn của bất kỳ cá nhân nào.
