Vì sao xác định ADN liệt sĩ lại lấy mẫu con em gái ruột thay vì con ruột?

ThS Nguyễn Thị Nga, Giám đốc Trung tâm Phân tích ADN và Công nghệ di truyền - Ảnh: NVCC

Trao đổi với Tuổi Trẻ, ThS Nguyễn Thị Nga, Giám đốc Trung tâm Phân tích ADN và Công nghệ di truyền (CGAT), cho biết trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, việc lựa chọn thân nhân để lấy mẫu đối chiếu không đơn thuần dựa vào mức độ gần gũi về huyết thống.

Các chuyên gia có thể sử dụng ADN nhân (autosomal DNA), ADN ty thể (mtDNA) hoặc ADN nhiễm sắc thể Y (Y-STR). Phương pháp nào được lựa chọn phụ thuộc vào chất lượng mẫu hài cốt, mức độ phân hủy ADN và đặc điểm phả hệ của từng gia đình.

Vì sao hài cốt lâu năm thường phải xét nghiệm ADN ty thể?

Với những hài cốt đã chôn cất hàng chục năm, vật liệu di truyền có thể bị phân hủy nghiêm trọng, ADN nhân thường bị tổn thương theo thời gian khiến việc thu nhận và phân tích gặp nhiều khó khăn.

Trong khi đó, ADN ty thể có một đặc điểm quan trọng là số lượng bản sao trong mỗi tế bào lớn hơn rất nhiều so với ADN nhân. Nhờ vậy, trong những mẫu sinh phẩm đã bị phân hủy lâu ngày, khả năng thu nhận ADN ty thể thường cao hơn.

Theo bà Nga, đây là một trong những lý do ADN ty thể được sử dụng rộng rãi trong nhận dạng hài cốt lịch sử và giám định pháp y.

Đặc biệt trong một số trường hợp hài cốt đã phân hủy quá nặng, ADN ty thể có thể trở thành nguồn vật liệu di truyền quan trọng để thực hiện đối sánh.

Nhưng chính đặc điểm di truyền của ADN ty thể lại dẫn đến một điều khiến nhiều gia đình dễ nhầm lẫn người có quan hệ huyết thống gần nhất chưa chắc là người cho mẫu phù hợp nhất.

ADN ty thể được truyền theo dòng mẹ

Theo ThS Nga, khác với ADN nhân, ADN ty thể có cơ chế di truyền đặc biệt: hầu như toàn bộ ADN ty thể của mỗi người được nhận từ mẹ.

Cả con trai và con gái đều nhận ADN ty thể từ mẹ, tuy nhiên chỉ con gái tiếp tục truyền ADN ty thể của mình cho thế hệ sau.

Điều này tạo thành một chuỗi di truyền liên tục theo dòng mẹ. Có thể hình dung đơn giản, một người mẹ truyền ADN ty thể cho cả con trai và con gái. 

Người con gái sau đó tiếp tục truyền ADN ty thể ấy cho các con của mình. Những người thuộc cùng một dòng mẹ, dù cách nhau nhiều thế hệ, về cơ bản vẫn có thể mang cùng một dòng ADN ty thể.

Đây chính là nguyên lý quan trọng được tận dụng trong xác định danh tính hài cốt khi không còn đủ ADN nhân để phân tích.

Sơ đồ phả dùng lấy mẫu xét nghiệm ADN ty thể theo dòng mẹ - Ảnh đồ họa: D.LIỄU

Không phải trường hợp nào cũng lấy mẫu dòng họ mẹ

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa xác định danh tính liệt sĩ lúc nào cũng phải lấy mẫu của người bên họ mẹ.

ThS Nga cho hay với những hài cốt mới được chôn cất thì ADN nhân có thể chưa phân hủy, vì vậy có thể lấy mẫu ADN nhân trong những trường hợp này.

Việc lựa chọn thân nhân lấy mẫu phải dựa trên sơ đồ phả hệ cụ thể của từng gia đình, loại ADN được sử dụng và tình trạng của mẫu hài cốt.

Nếu mẫu hài cốt còn đủ chất lượng để phân tích ADN nhân, các chuyên gia có thể lựa chọn những thân nhân có quan hệ huyết thống phù hợp để thực hiện đối chiếu. Trong một số trường hợp khác, ADN nhiễm sắc thể Y cũng có thể được sử dụng để truy tìm quan hệ theo dòng nam.

Vì vậy, một người có quan hệ huyết thống rất gần như con ruột không phải lúc nào cũng là lựa chọn tối ưu. Quan trọng là người đó có truyền cho người cần xác định danh tính loại dấu ấn di truyền mà xét nghiệm đang tìm kiếm hay không.

Các phòng xét nghiệm cũng có thể kết hợp nhiều phương pháp như ADN nhân, ADN ty thể và ADN nhiễm sắc thể Y để tăng khả năng nhận dạng và độ tin cậy của kết quả.

Trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, mỗi mẫu ADN đều có giá trị khác nhau. Việc lựa chọn đúng người cho mẫu, đúng loại ADN cần phân tích và xây dựng chính xác sơ đồ phả hệ là những yếu tố quan trọng giúp tăng khả năng tìm được sự trùng khớp, trả lại danh tính cho những hài cốt đã nằm lại hàng chục năm.