Vì sao lời nói thầy thuốc cũng là thuốc?

Các bác sĩ thực hiện phẫu thuật cho bệnh nhân - Ảnh: BVCC

Trải qua hàng chục năm làm nghề, tôi nhận ra rằng không phải lúc nào thuốc men cũng là thứ chữa lành đầu tiên. Nhiều khi, người bệnh cần một lời nói an ủi trước khi cần một toa thuốc.

Có những người mẹ bế con vào phòng khám với gương mặt tái mét vì lo lắng, có người vừa bước vào cửa đã bật khóc vì nghĩ con mình mắc bệnh hiểm nghèo. Điều họ cần lúc ấy không phải là những thuật ngữ y khoa khô khốc, càng không phải một thái độ lạnh lùng, xa cách.

Điều họ khát khao chỉ là một câu nói dịu dàng: "Chị đừng quá lo. Bé chỉ bị viêm họng nhẹ thôi. Cháu vẫn thở tốt, tim phổi ổn định, mình điều trị vài ngày là sẽ khỏe".

Tôi đã chứng kiến biết bao gương mặt đang căng như dây đàn bỗng chùng xuống đầy nhẹ nhõm chỉ sau vài câu giải thích bình tĩnh. Ánh mắt tuyệt vọng dường như sống lại niềm hy vọng. Có người nắm chặt lấy tay tôi run run: "Nghe bác sĩ nói vậy, tôi yên tâm hẳn".

Lúc ấy tôi hiểu, lời nói chính là một liều thuốc.

Liều thuốc ấy không bán ở nhà thuốc, cũng không nằm trong danh mục bảo hiểm y tế. Nhưng nó có thể chữa lành nỗi sợ hãi, vực dậy niềm tin và tiếp thêm sức mạnh để người bệnh chiến đấu với bệnh tật.

Ngược lại, một lời nói thiếu suy nghĩ cũng có thể gây ra những tổn thương rất sâu. Một câu quát mắng có thể khiến người bệnh mang mặc cảm; một lời chế giễu có thể khiến họ e ngại không dám quay lại bệnh viện. Và những phát ngôn xem nhẹ tính mạng con người - dù chỉ là câu nói đùa trên không gian mạng - cũng đủ làm xã hội hoài nghi về hai chữ "y đức".

Mạng xã hội là nơi ai cũng có thể chia sẻ cảm xúc, nhưng người học y và làm nghề y không thể coi đó là chốn muốn nói gì thì nói. Xã hội không chỉ nhìn vào chuyên môn của người thầy thuốc; họ nhìn vào cả nhân cách, lối ứng xử và từng lời ăn tiếng nói hằng ngày. 

Người bệnh làm sao có thể đặt trọn niềm tin vào một bác sĩ nếu từng thấy người ấy buông lời thô tục, thiếu tôn trọng người khác hay đùa giỡn trên sinh mạng con người?

Điều đáng suy ngẫm là kỹ năng giao tiếp và cách ứng xử không thể đợi đến khi tốt nghiệp mới học. Nếu sau sáu năm trên giảng đường, một sinh viên có thể thuộc lòng từng phác đồ, đọc vanh vách cơ chế bệnh sinh nhưng lại chưa biết nói một lời tử tế với người khác thì đó là khoảng trống mà cả nhà trường lẫn người học đều phải nhìn lại.

Y đức không nằm ở Lời thề Hippocrates đọc một lần trong lễ tốt nghiệp. Y đức hiện diện trong từng câu nói hằng ngày: trong cách mình phản hồi một bình luận trên mạng, trong thái độ với đồng nghiệp, trong sự tôn trọng dành cho bệnh nhân, và cả trong những lúc bản thân nóng giận nhất.

Gần đây có hai sinh viên dọa người bệnh trên livestream, tôi tin các bạn rồi sẽ nhận ra sai lầm của mình. Điều quan trọng không phải là dư luận chỉ trích bao nhiêu, mà là sau cú vấp ngã ấy, các bạn có biết tự sửa mình để trở thành những người thầy thuốc đúng nghĩa hay không.

Đồng thời, đây cũng là bài học lớn cho công tác đào tạo. Đào tạo bác sĩ không chỉ là truyền thụ kiến thức chuyên môn, mà quan trọng hơn là nuôi dưỡng lòng nhân ái, sự khiêm nhường, khả năng lắng nghe và sự thấu cảm giữa con người với con người.

Một bác sĩ giỏi có thể chữa lành một căn bệnh. Nhưng một bác sĩ vừa giỏi chuyên môn vừa biết dùng lời nói để an ủi, nâng đỡ và truyền hy vọng sẽ chữa lành được cả một tâm hồn.

Suy cho cùng, điều còn lại sau cùng trên hành trình làm nghề có lẽ không phải là những đơn thuốc đã kê, mà là những lời ta đã nói ra - bởi có những lời đủ dịu dàng để cứu vớt một con người khỏi tuyệt vọng, nhưng cũng có những lời đủ sắc lạnh để đập tan cả một niềm tin.