Việt Nam trước bài toán 'Sống khỏe dài lâu': Đầu tư cho dinh dưỡng

Những gì đang diễn ra trên bàn ăn của người Việt hôm nay sẽ góp phần quyết định chất lượng sống của một thế hệ trong vài thập niên tới, khi Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số.

Kết quả nghiên cứu "Đánh giá thực trạng dinh dưỡng và tiêu thụ thực phẩm ở người trưởng thành từ 20-45 tuổi tại vùng thành thị và nông thôn thuộc 5 tỉnh, thành phố năm 2025", do Viện Dinh dưỡng phối hợp với Viện Sức khỏe Nutrilite (Hoa Kỳ) và Amway Việt Nam thực hiện đã phản ánh khá rõ bức tranh sức khỏe của lực lượng lao động nòng cốt.

Khảo sát gần 1.500 người tại Hà Nội, TP.HCM, Cần Thơ, Thái Nguyên và Quảng Nam cho thấy tỉ lệ người 20-45 tuổi bị thừa cân, béo phì là 24,1% (theo phân loại của WHO với BMI ≥ 25 kg/m2) và là 43,6% (phân loại dành cho người châu Á theo khuyến nghị của WHO khu vực Tây Thái Bình Dương (WHO/WPRO) với BMI ≥ 23 kg/m2). Tỉ lệ này ở nam giới cao hơn nữ giới.

Tuy nhiên, điều đáng lo ngại hơn nằm ở chất lượng khẩu phần ăn. Người Việt đang tiêu thụ thiếu một số loại vi chất thiết yếu. Khẩu phần trung bình chỉ đáp ứng khoảng 68,7% nhu cầu với canxi, vitamin A và khoảng một nửa nhu cầu axit folic. Hơn 60% người tham gia chưa ăn đủ rau xanh và trái cây theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới.

Theo PGS.TS Trần Thanh Dương, Viện trưởng Viện Dinh dưỡng, trong khi tình trạng thừa cân, béo phì gia tăng, nhưng đồng thời tồn tại tình trạng thiếu canxi, vitamin A, vitamin D, axit folic và các vi chất khác trong khẩu phần.

Đáng nói, sự gia tăng tình trạng thừa cân, béo phì và những hành vi dinh dưỡng chưa lành mạnh xảy ra trong thời gian dài. Tình trạng này âm thầm tích lũy qua từng bữa ăn mất cân đối, chưa hợp lý; từng lon nước ngọt; sự ít vận động từng ngày và chỉ bộc lộ khi cơ thể bước vào tuổi trung niên.

Buổi sáng vội vàng với một ly cà phê, gần trưa mới ăn tạm bát phở. Chiều làm việc liên tục, tối ăn thật nhiều để "bù" cho cả ngày. Đó là nhịp ăn quen thuộc của không ít người trẻ ở các thành phố lớn.

Còn ở nhiều vùng nông thôn, bữa sáng đôi khi chỉ là chiếc bánh mì hoặc gói xôi ăn vội trước khi ra đồng, vào công xưởng hay đến văn phòng. Còn tại đô thị, không ít người xem việc bỏ bữa sáng là cách tiết kiệm thời gian giữa guồng quay công việc.

Những lựa chọn tưởng như vô hại ấy, dưới góc nhìn của khoa học dinh dưỡng, lại đang phản ánh một thực tế đáng lo ngại: sức khỏe của lực lượng lao động - nhóm tạo ra phần lớn giá trị kinh tế của đất nước - đang bị bào mòn bởi chính những thói quen diễn ra mỗi ngày.

Kết quả nghiên cứu của Viện Dinh dưỡng cho thấy có tới 26,7% người trưởng thành không ăn sáng thường xuyên. Ngay cả những người có ăn sáng thì năng lượng nạp vào cũng chỉ đáp ứng khoảng 18,2% nhu cầu khuyến nghị trong ngày.

Không chỉ thiếu về lượng, chất lượng bữa sáng cũng đặt ra nhiều vấn đề. Khoảng 20% người tham gia khảo sát có sử dụng bánh kẹo, nước ngọt hoặc thực phẩm nhiều đường cho bữa ăn đầu tiên.

Những thực phẩm này có thể giúp tạo cảm giác no nhanh, nhưng lại thiếu protein, chất xơ và nhiều vi chất cần thiết. Hệ quả là đường huyết tăng rồi giảm nhanh, cơ thể nhanh đói, giảm khả năng tập trung và dễ ăn quá nhiều vào các bữa sau.

Không chỉ bữa sáng, toàn bộ khẩu phần ăn của nhiều người Việt cũng đang mất cân đối. Khi nhịp sống ngày càng bận rộn, bữa cơm gia đình dần nhường chỗ cho thức ăn nhanh, thực phẩm chế biến sẵn hoặc những suất ăn tiện lợi. Năng lượng có thể được bổ sung dễ dàng, nhưng chất lượng dinh dưỡng lại không theo kịp.

Đó là lý do các chuyên gia gọi đây là những "nạn đói tiềm ẩn" đây là thuật ngữ dùng để chỉ tình trạng thiếu hụt các vitamin và khoáng chất thiết yếu trong chế độ ăn, dù năng lượng (calo) nạp vào cơ thể có thể đã đầy đủ hoặc thậm chí dư thừa.

Theo TS Holiday Durham Zanetti, chuyên gia khoa học cấp cao về nghiên cứu và thử nghiệm lâm sàng của Viện Sức khỏe Nutrilite, nghịch lý "thừa năng lượng nhưng thiếu vi chất" không chỉ diễn ra tại Việt Nam mà là xu hướng phổ biến ở nhiều quốc gia đang phát triển.

Khi thu nhập tăng lên, người dân có xu hướng tiêu thụ nhiều thực phẩm chế biến sẵn hơn, trong khi lượng rau củ, trái cây và thực phẩm toàn phần lại giảm dần. Vì vậy, khoa học dinh dưỡng hiện đại không còn chỉ quan tâm đến việc ăn bao nhiêu, mà quan trọng hơn là ăn như thế nào.

Theo bà, có những nguyên tắc gần như mang tính phổ quát ở mọi quốc gia đó là ưu tiên thực phẩm ít qua chế biến; bổ sung nguồn protein chất lượng trong mỗi bữa ăn; tăng cường rau, trái cây đa dạng màu sắc; đồng thời hạn chế đường và thực phẩm siêu chế biến.

Theo TS Zanetti, bữa cơm của người Việt vốn có nhiều lợi thế với nguồn rau xanh phong phú, cá và hải sản đa dạng, nhiều món hấp, luộc tốt cho sức khỏe. Điều cần cải thiện chủ yếu nằm ở việc cân đối khẩu phần, nâng cao chất lượng bữa sáng và bổ sung những vi chất còn thiếu theo đặc điểm dinh dưỡng của người Việt.

Một trong những sai lầm phổ biến hiện nay là nhiều người chỉ bắt đầu quan tâm đến sức khỏe khi bước vào tuổi trung niên hoặc sau khi phát hiện bệnh. Thực tế, nền tảng của một tuổi già khỏe mạnh lại được xây dựng từ rất sớm.

Nhóm người từ 20 đến 45 tuổi - lực lượng lao động chủ lực hiện nay - cũng chính là những người sẽ bước vào tuổi già của Việt Nam trong khoảng hai đến ba thập niên tới. Những lựa chọn về dinh dưỡng, vận động và lối sống hôm nay sẽ quyết định họ sẽ bước vào tuổi già với sức khỏe hay bệnh tật.

Theo PGS.TS Trần Thanh Dương, chăm sóc sức khỏe chủ động không bắt đầu từ bệnh viện mà bắt đầu từ những lựa chọn thực phẩm hằng ngày. Đầu tư cho dinh dưỡng chính là đầu tư cho sức khỏe của hôm nay, cho chất lượng dân số của ngày mai và cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Còn Thượng tá, TS.BS Vũ Sơn Giang, Chủ nhiệm Chính trị Bệnh viện Quân 175, cho rằng dinh dưỡng chỉ là một mắt xích trong hệ thống những thói quen tạo nên sức khỏe lâu dài.

Một cơ thể khỏe mạnh cần được nuôi dưỡng đồng thời bằng chế độ ăn cân đối, vận động thường xuyên, giấc ngủ chất lượng, sức khỏe tinh thần ổn định và thói quen khám sức khỏe định kỳ.

Theo ông, nhiều người vẫn quan niệm "ăn nhiều là khỏe", trong khi điều cơ thể thực sự cần là ăn đúng, đủ và ăn cân đối. Một khẩu phần khoa học phải bảo đảm đủ tinh bột, protein, chất béo, chất xơ cùng các vitamin và khoáng chất thiết yếu.

Với người bước vào tuổi trung niên, việc bổ sung đầy đủ canxi, sắt và các vi chất càng có ý nghĩa trong việc duy trì khối cơ, mật độ xương và hạn chế các bệnh do lão hóa.

Nếu dinh dưỡng là "nguyên liệu", thì vận động chính là cách cơ thể sử dụng hiệu quả nguồn năng lượng ấy.

Theo TS Giang, môi trường làm việc hiện đại khiến nhiều người ngồi liên tục hàng giờ trước màn hình máy tính, di chuyển chủ yếu bằng phương tiện cá nhân và tiêu hao rất ít năng lượng. Trong khi đó, lượng calo nạp vào vẫn không ngừng tăng, tạo điều kiện cho béo phì và các bệnh không lây nhiễm phát triển.

Ông khuyến nghị mỗi người nên duy trì vận động ít nhất năm ngày mỗi tuần bằng những hình thức phù hợp như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội hoặc yoga.

Viện Dinh dưỡng đang đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, đánh giá nhu cầu dinh dưỡng của người Việt Nam, cập nhật thành phần dinh dưỡng của thực phẩm và món ăn Việt, đồng thời xây dựng các thực đơn phù hợp cho từng nhóm tuổi, giới tính và tình trạng sức khỏe.

Đánh giá về vai trò của hợp tác công - tư trong lĩnh vực dinh dưỡng, PGS.TS Trần Thanh Dương cho rằng việc cải thiện dinh dưỡng cho người dân là nhiệm vụ lớn, đòi hỏi sự tham gia của cả hệ thống chính trị, các tổ chức xã hội, doanh nghiệp và cộng đồng.

Theo ông, sự phối hợp giữa Viện Dinh dưỡng với các doanh nghiệp, trong đó có các đối tác như Amway Việt Nam, là một phần của mô hình hợp tác nhằm chia sẻ thông tin khoa học, kinh nghiệm và chiến lược phát triển, qua đó góp phần hiện thực hóa các mục tiêu về nâng cao chất lượng dân số, cải thiện tầm vóc, thể lực và sức khỏe người Việt Nam.

Bà Ôn Minh Hằng, Phó Tổng Giám Đốc Amway Việt Nam nhấn mạnh Amway tin rằng sức khỏe cộng đồng cần được xây dựng trên nền tảng khoa học và những hiểu biết đúng đắn về dinh dưỡng.

Đó là lý do chúng tôi lựa chọn đồng hành cùng Viện Dinh dưỡng để góp phần tạo ra những dữ liệu có giá trị cho cộng đồng và cho các chương trình chăm sóc sức khỏe trong tương lai. Đây cũng là một phần trong chiến lược "Sống khỏe mạnh - Sống hạnh phúc" mà Amway đang theo đuổi tại Việt Nam và trên toàn cầu.