NGƯỜI THẦY THUỐC TRONG TÔI: Cuộc phẫu thuật giữa những lời đối thoại

Hơn 20 năm trong ngành ngoại thần kinh, TS-BS Trương Thanh Tình, Trưởng Khoa Ngoại Thần kinh - Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM, vẫn nhớ cảm giác hồi hộp trong ca mổ tỉnh đầu tiên mà ê-kíp thực hiện thành công. Đó không chỉ là một kỹ thuật khó của y học hiện đại mà còn là cuộc chạy đua thời gian để giữ lại khả năng vận động, ngôn ngữ và tương lai cho người bệnh.

Những ca mổ đặc biệt

Ca bệnh mới đây được BS Tình cùng đồng sự Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM thực hiện là ca mổ não trong lúc bệnh nhân còn tỉnh táo (awake craniotomy) - một phương pháp tiên tiến trong điều trị u não và các tổn thương não, đặc biệt là những trường hợp tổn thương nằm ở các vùng chức năng quan trọng. Bệnh nhi 12 tuổi bị đau đầu kéo dài suốt 2 tháng, kèm theo tình trạng tê yếu thoáng qua nửa người và một lần mất ý thức ngắn. Khi được đưa đến Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM thăm khám, các bác sĩ phát hiện khối u não lớn nằm ngay vùng chức năng quan trọng, liên quan trực tiếp đến vận động và ngôn ngữ. Đây là vị trí đặc biệt nhạy cảm, nơi mọi can thiệp đều tiềm ẩn nguy cơ để lại di chứng lâu dài, ảnh hưởng đến khả năng vận động, giao tiếp và chất lượng sống của người bệnh nếu không được kiểm soát chặt chẽ.

Trước thách thức này, ê-kíp đã lựa chọn mổ sọ tỉnh, một kỹ thuật phẫu thuật thần kinh chuyên sâu thường được chỉ định trong các trường hợp tổn thương não nằm gần vùng chức năng quan trọng, thay vì gây mê toàn thân như thông thường. Khác với mổ não thông thường, bệnh nhân trong ca mổ này không được gây mê sâu hoàn toàn.

TS-BS Trương Thanh Tình, Trưởng Khoa Ngoại Thần kinh - Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM (thứ 2 từ trái sang), trong một ca mổ

Sau khi mở hộp sọ, người bệnh tỉnh táo, không đặt ống nội khí quản và liên tục tương tác với bác sĩ. Trong phòng mổ lúc ấy không chỉ có phẫu thuật viên mà còn nhiều bác sĩ gây mê, nội thần kinh và chuyên gia theo dõi sinh lý thần kinh trong mổ. Mỗi người giữ một vai trò riêng để "canh giữ" các chức năng sống còn của não bộ. Bệnh nhân được yêu cầu đếm số, gọi tên đồ vật, thực hiện các động tác bàn tay, co duỗi cổ tay hoặc chạm các đầu ngón tay. Những thao tác tưởng chừng đơn giản ấy lại là "tấm bản đồ sống" giúp bác sĩ xác định đâu là vùng não an toàn để tiếp cận tổn thương. "Nếu đang mổ mà người bệnh đột ngột yếu tay, nói khó hoặc không gọi đúng tên đồ vật thì chúng tôi biết mình vừa chạm vào vùng chức năng và phải đổi hướng tiếp cận ngay" - BS Tình giải thích.

BS Tình kể tiếp trước đó, bệnh viện cũng thực hiện thành công ca mổ tỉnh cho nam thanh niên ngoài 20 tuổi bị dị dạng động - tĩnh mạch não nằm ngay vùng vận động. Người bệnh nhập viện vì đau đầu kéo dài. Kết quả chẩn đoán hình ảnh cho thấy tổn thương nằm sát vùng điều khiển vận động tay chân. Nếu phẫu thuật theo cách thông thường, nguy cơ liệt nửa người rất cao. Đó là bệnh nhân còn rất trẻ, chưa lập gia đình. Nếu để lại di chứng, tương lai của em sẽ thay đổi hoàn toàn nên ê-kíp cân nhắc rất nhiều. Sau ca mổ, nam thanh niên chỉ yếu nhẹ các động tác tinh vi ở cổ tay và ngón tay, cơ lực khoảng 4/5 nhưng vận động chính của tay chân vẫn được bảo tồn. Người bệnh xuất viện sau 3 ngày, tỉnh táo, nói chuyện bình thường và phục hồi tốt.

Cuộc "đi vòng" trong não bộ

Theo BS Tình, mổ sọ tỉnh người bệnh có thể được đánh giá trực tiếp khả năng nói và vận động ngay trong quá trình phẫu thuật. Điều này giúp phẫu thuật viên xác định ranh giới an toàn khi bóc tách khối u, nhận biết sớm nguy cơ ảnh hưởng đến chức năng não để điều chỉnh thao tác kịp thời, qua đó hạn chế tối đa tổn thương các đường dẫn truyền thần kinh quan trọng.

Những ca mổ não đặc biệt như thế này được ví như hành trình đi quanh một "mê cung" trong não. Ê-kíp phải tìm đường tiếp cận tổn thương mà không xâm phạm các khu vực điều khiển vận động, ngôn ngữ và cảm giác. "Có vùng tuyệt đối không được chạm vào. Chúng tôi sẽ đi đường khác, bóc tách xung quanh trước rồi mới xử lý phần còn dính cuối cùng. Khi đó việc lấy tổn thương sẽ an toàn hơn rất nhiều" - ông nói.

TS-BS Trương Thanh Tình thăm hỏi bệnh nhi sau ca mổ

BS Tình cho biết thách thức lớn nhất của ngoại thần kinh hiện nay không phải chỉ là lấy được khối u hay dị dạng mạch máu mà là lấy tối đa tổn thương nhưng người bệnh vẫn nói được, đi lại được và quay về cuộc sống bình thường. Đặc biệt với các khối u não ác tính hoặc u xâm lấn, ranh giới giữa mô bệnh và mô lành rất mong manh. Nhiều tế bào u đã len vào não bình thường mà mắt thường không thể nhìn thấy. "Khi đó, bác sĩ phải quyết định lấy rộng thêm hay dừng lại. Nếu lấy thêm quá nhiều có thể khiến người bệnh yếu liệt hoặc mất ngôn ngữ. Vì vậy, mổ tỉnh kết hợp theo dõi thần kinh trong mổ là chìa khóa để cân bằng giữa điều trị bệnh và bảo tồn chức năng" - BS Tình giải thích thêm.

Trăn trở với cộng đồng

TS-BS Trương Thanh Tình chia sẻ bản thân chọn ngành y bằng suy nghĩ giản dị: Cứu người bằng chính đôi tay và tri thức của mình. Sau nhiều năm học tập, ông theo đuổi lĩnh vực ngoại thần kinh - chuyên ngành được xem là "đỉnh cao áp lực" của phẫu thuật vì chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể khiến người bệnh liệt, mất ngôn ngữ hoặc thay đổi hoàn toàn cuộc đời.

Những năm đầu làm nghề, ông chứng kiến nhiều bệnh nhân trẻ mang khối u hoặc dị dạng mạch máu não nhưng sau mổ phải tập đi, tập nói lại từ đầu. Chính điều đó khiến ông trăn trở về một phương pháp có thể vừa lấy hết tổn thương vừa bảo tồn tối đa chức năng não. "Tổn thương trong não không đáng sợ bằng việc người bệnh mất khả năng sống bình thường sau mổ" - ông chia sẻ.

Ít ai biết phía sau những ca mổ kéo dài nhiều giờ là áp lực cực lớn đè lên vai người phẫu thuật viên. TS-BS Trương Thanh Tình kể có trường hợp là một thầy giáo khoảng 40 tuổi, từng mổ não 2 lần nhưng khối u tiếp tục tái phát ngay vùng vận động. Người vợ cũng là giáo viên nên chỉ mong chồng sau mổ vẫn có thể đứng lớp. "Điều khiến tôi nhớ nhất là mong muốn rất giản dị của gia đình: Làm sao sau điều trị, người bệnh vẫn còn khả năng đi dạy" - ông nhớ lại. Ca mổ tỉnh hôm ấy thành công. Người thầy giáo sau đó tiếp tục xạ trị, hóa trị và hiện vẫn đứng lớp bình thường.

Những ca mổ não đặc biệt cũng là động lực để BS Tình cùng đồng nghiệp tiếp tục theo đuổi những kỹ thuật khó như phẫu thuật động kinh, điều biến thần kinh hay mổ não xâm lấn tối thiểu. Đến nay, BS Tình cùng các đồng nghiệp Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM đã thực hiện được 13 ca mổ não thức tỉnh. Đối với vị bác sĩ có đôi tay tài hoa chuyên về thần kinh này, phần thưởng lớn nhất sau mỗi ca mổ không phải là sự nổi tiếng hay những lời khen mà là khoảnh khắc người bệnh có thể tự bước đi, tự nói chuyện với người thân và tiếp tục sống cuộc đời bình thường của họ.