Hiến ghép mô tạng: Nhiều ‘điểm nghẽn’, cần khẩn cấp tháo gỡ

Trao đổi với PV, TS.BS Dư Thị Ngọc Thu, Đơn vị Điều phối ghép các bộ phận cơ thể người, Bệnh viện Chợ Rẫy cho rằng đã đến lúc Việt Nam cần một cuộc “đại tu” toàn diện về cơ chế để cứu thêm nhiều người bệnh đang mòn mỏi chờ tạng ghép.

PV: Thưa TS.BS Dư Thị Ngọc Thu, đâu là “điểm nghẽn” lớn nhất của hệ thống hiến ghép mô tạng hiện nay?

TS.BS Dư Thị Ngọc Thu:

Điểm nghẽn hiện nay không nằm ở kỹ thuật ghép. Việt Nam đã làm chủ được kỹ thuật ghép thận, tim, gan và nhiều kỹ thuật chuyên sâu khác. Tuy nhiên, điều phối hiến – ghép tạng thì vẫn còn rất mới.

TS.BS Dư Thị Ngọc Thu (thứ 2 từ phải sang) đến tiễn biệt người hiến tạng và chia buồn cùng gia quyến

Hệ thống điều phối, quản lý, đào tạo điều phối viên… gần như đều đang trong giai đoạn xây dựng. Chúng tôi vừa làm vừa học hỏi kinh nghiệm quốc tế rồi chọn lọc mô hình phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Luật hiện hành đã gần 20 năm. Khi xây dựng luật thời điểm đó, chúng ta chủ yếu tiếp cận trên lý thuyết. Nhưng sau quá trình thực hành mới phát hiện rất nhiều khoảng trống. Vì vậy, Bộ Y tế đang khẩn trương hoàn thiện hồ sơ sửa luật để trình Quốc hội vào tháng 10 tới.

Vấn đề đang được nhắc nhiều là thiếu hành lang pháp lý và mã ngành điều phối ghép tạng?

Đúng vậy. Hiện nay chưa có mã ngạch hay chuyên ngành điều phối ghép tạng chính thức. Nhiều bệnh viện gần như đang “tự bơi”, tự xây dựng quy trình theo điều kiện riêng. Các điều phối viên, bác sĩ nhiều khi phải thức xuyên đêm, di chuyển liên tục giữa các tỉnh, thành nhưng chưa có hệ thống vận hành đồng bộ. Nếu không có quy định pháp luật chặt chẽ và thống nhất, rất dễ xảy ra sai lệch trong điều phối.

Trong lĩnh vực này, ranh giới giữa đúng và sai rất mong manh. Nhiều người nghĩ mình làm vì cứu bệnh nhân nên mặc nhiên cho rằng mọi quyết định đều đúng. Nhưng, nếu không có hệ thống kiểm soát, không có quy trình chuẩn thì rất dễ đi lệch hướng.

Thưa bác sĩ, bài toán tài chính trong hoạt động hiến ghép mô tạng hiện đang vướng ở đâu?

Hiện chi phí cho điều phối, hồi sức bảo quản tạng, vận chuyển, chăm sóc người hiến… còn rất nhiều bất cập. Chúng tôi đang đề xuất xây dựng một ngân sách riêng cho hệ thống điều phối ghép tạng quốc gia.

Cần có những giải pháp về mặt tài chính để hành động nhân văn của người hiến tạng ngày càng lan tỏa

Điều cần nhấn mạnh là hỗ trợ gia đình người hiến không phải “mua bán nội tạng” mà là câu chuyện nhân văn. Ví dụ, có thể hỗ trợ những chi phí cơ bản như vận chuyển, hỏa táng hoặc hỗ trợ trẻ em trong gia đình người hiến được tiếp tục đi học.

Người hiến tạng là tự nguyện, vô vụ lợi. Nhưng, đứng ở góc độ tình người, xã hội cần có trách nhiệm đồng hành với gia đình họ.

Bà từng nói ghép tạng thực chất giúp tiết kiệm rất lớn cho hệ thống y tế?

Đúng vậy. Chỉ riêng tại Bệnh viện Chợ Rẫy, hơn 55 người hiến tạng đã giúp cứu gần 200 bệnh nhân. Nếu những bệnh nhân này tiếp tục điều trị suy tạng giai đoạn cuối như chạy thận, suy tim hay suy gan kéo dài thì chi phí cho bảo hiểm y tế và gia đình là vô cùng lớn. Trong khi đó, người bệnh sau ghép có thể quay lại học tập, lao động, hòa nhập cộng đồng. Chất lượng sống của cả gia đình cũng thay đổi.

Các chuyên gia quốc tế từng chia sẻ với tôi rằng chi phí điều trị sau ghép chỉ bằng khoảng 1/3 đến 1/5 so với điều trị bệnh mạn tính kéo dài. Vì vậy, Việt Nam rất cần những nghiên cứu cấp quốc gia để chứng minh hiệu quả kinh tế – xã hội của ghép tạng, từ đó thuyết phục Bộ Tài chính và Bảo hiểm y tế mạnh dạn đầu tư ngân sách.

Thực tế là người hiến tạng có thể xuất hiện ở bất kỳ bệnh viện nào nhưng hiện nay nhiều nơi vẫn rất lúng túng. Bà nhận định gì về thực trạng này?

Đó là lý do chúng ta cần xây dựng mạng lưới điều phối toàn quốc. Hiện nay, khi gặp ca tiềm năng hiến tạng, nhiều bệnh viện không biết phải gọi cho ai, xử lý như thế nào. Trong khi người hiến có thể xuất hiện ở bất cứ đâu, kể cả bệnh viện tuyến cơ sở. Nếu có hệ thống thống nhất, các bệnh viện chỉ cần kích hoạt quy trình báo động. Điều phối viên và ê-kíp chuyên môn sẽ lập tức kết nối hỗ trợ.

Đội ngũ y bác sĩ làm công tác chuyên môn kỳ vọng các vướng mắc về mặt pháp lý, chính sách sẽ được tháo gỡ kịp thời để hoạt động hiến ghép mô tạng ngày càng phát triển

Về lâu dài, chúng ta cần hướng tới mô hình ghép tạng khu vực để người bệnh không phải di chuyển quá xa. Người bệnh ở miền Tây có thể ghép ngay tại khu vực miền Tây thay vì phải dồn hết lên TPHCM.

Sau nhiều năm vận động hiến tạng, bà thấy nhận thức cộng đồng thay đổi ra sao?

Thay đổi rất nhiều, đặc biệt là giới trẻ. Hiện có rất nhiều bạn chưa đủ 18 tuổi đã muốn đăng ký hiến tạng nhưng luật chưa cho phép. Nhiều bạn còn lấy ngày sinh của mình làm mã số đăng ký hiến tạng.

Quan niệm “chết phải toàn thây” đang dần thay đổi, nhất là ở thế hệ trẻ. Tuy nhiên, số người đăng ký hiến tạng tại Việt Nam vẫn còn rất thấp so với dân số hơn 100 triệu người. Muốn thay đổi mạnh hơn nữa, phải đầu tư cho truyền thông và giáo dục cộng đồng một cách bài bản.

Theo bà, Việt Nam cần học hỏi gì từ các nước có hệ thống hiến tạng phát triển?

Nhiều quốc gia đã đưa giáo dục hiến tạng vào học đường từ rất sớm. Họ truyền thông ở trường học, công viên, siêu thị, đào tạo chuyên sâu cho nhân viên ICU, điều phối viên và bác sĩ tiếp cận gia đình người hiến.

Điều quan trọng nhất là phải làm cho cộng đồng hiểu rằng hiến tạng là hành động nhân văn, minh bạch và công bằng. Ở nhiều nước, khi xã hội đạt mức đồng thuận rất cao, luật thậm chí chuyển sang cơ chế “mặc định đồng ý hiến tạng”, tức người dân chỉ cần đăng ký nếu muốn từ chối hiến. Tôi nghĩ Việt Nam rồi cũng sẽ từng bước tiến tới những thay đổi như vậy.

Trân trọng cảm ơn bà!