Bùng nổ thông tin về vắc-xin, người dân bị “ngộp”

Nhiều người cho rằng gần đây họ có cảm giác "quá tải" "bội thực" về thông tin về vắc-xin tiêm chủng. Họ cùng lúc nhận thông tin từ trạm y tế, trung tâm tiêm dịch vụ, quảng cáo trên mạng, cộng thêm ý kiến từ người thân, hội nhóm mạng xã hội…

Không biết tiêm bao nhiêu là đủ ?

Theo BS Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp, đó là một dạng "infodemic" – bùng nổ thông tin nhưng chất lượng không đồng đều. Không chỉ nhiều về số lượng, thông tin còn rất nhiễu, đúng – sai lẫn lộn khiến người nghe khó phân biệt đâu là khuyến cáo chính thống, đâu chỉ là chia sẻ cá nhân.

Một nguyên nhân quan trọng là hệ thống tiêm chủng giờ đã đa tầng. Chương trình Tiêm chủng mở rộng của Nhà nước đang miễn phí 12 loại vắc-xin thiết yếu, trong khi khối dịch vụ có thể cung cấp hơn 40 loại, phòng ngừa hơn 50 bệnh khác nhau. Sự chênh lệch rất lớn này khiến nhiều cha mẹ bối rối không biết "tiêm bao nhiêu là đủ".

Thông tin về vắc-xin rất nhiễu, đúng – sai lẫn lộn khiến người nghe khó phân biệt đâu là khuyến cáo chính thống, đâu chỉ là chia sẻ cá nhân

Đây là nghịch lý của sự lựa chọn: Càng nhiều lựa chọn, người ta càng lo lắng. Nhiều phụ huynh sợ rằng nếu chỉ tiêm các mũi miễn phí thì "thiếu" nhưng nếu tiêm thêm dịch vụ thì lại lo chi phí, lo con phải tiêm quá nhiều mũi.

Mạng xã hội và các hội nhóm chống vắc-xin làm tình hình "loạn" hơn. Họ thường cắt ghép, trích dẫn những nghiên cứu cũ đã bị bác bỏ hoặc diễn giải sai các tai biến sau tiêm, tạo cảm giác tiêm chủng cực kỳ nguy hiểm, trong khi rủi ro mắc bệnh thật sự lại ít được nhắc đến.

Một hệ lụy rõ ràng là không ít gia đình chần chừ chờ "loại vắc-xin tốt hơn, ít sốt hơn", dẫn đến trễ lịch tiêm của Chương trình Tiêm chủng mở rộng. Khi tỉ lệ tiêm đúng lịch, đủ mũi giảm, nguy cơ bùng phát lại các bệnh như sởi, ho gà, bạch hầu là rất thực tế, đặc biệt ở vùng khó khăn.

Gần đây còn xuất hiện tình trạng dữ liệu tiêm chủng cá nhân bị lợi dụng để tiếp thị dịch vụ cho mẹ và bé. Không ít phụ huynh kể rằng sau mỗi mũi tiêm, họ nhận thêm hàng loạt cuộc gọi quảng cáo thực phẩm chức năng, gói khám, tiêm dịch vụ, càng làm họ mệt mỏi, áp lực và mất niềm tin.

"Trước hết, nhân viên y tế phải đặt y đức lên hàng đầu. Các quy định như "12 điều y đức" hay chuẩn mực đạo đức điều dưỡng không phải là khẩu hiệu treo trên tường mà phải thể hiện trong từng lời nói, cử chỉ với người bệnh"- BS Hoàng nhấn mạnh.

Về pháp lý, Thông tư 34 của Bộ Y tế quy định rất rõ quy trình tiêm chủng phải có bước khám sàng lọc và tư vấn trước tiêm. Ở bước này, bác sĩ buộc phải giới thiệu rõ loại vắc-xin, nguồn gốc, hạn sử dụng, tác dụng phòng bệnh, không được nói chung chung hoặc "làm nhanh cho xong".

Thứ hai, phải giải thích cân bằng giữa lợi ích và rủi ro. Người dân cần được hiểu: Nguy cơ gặp phản ứng thông thường như sốt, sưng đau tay là chấp nhận được và thường tự hết, trong khi nguy cơ mắc bệnh tự nhiên (sởi, ho gà, bạch hầu…) có thể dẫn đến biến chứng nặng, thậm chí tử vong.

Thứ ba, phải nói rõ về các dấu hiệu cần đi khám ngay. Ví dụ sau tiêm nếu trẻ sốt cao trên 39 độ, không đáp ứng thuốc hạ sốt, co giật, khó thở, tím tái, bỏ bú… thì phải đưa đi cấp cứu ngay. Khi cha mẹ biết trước những tình huống này, họ sẽ bình tĩnh hơn và hợp tác tốt hơn.

Với phụ nữ mang thai, yêu cầu tư vấn còn chặt chẽ hơn vì vắc-xin ảnh hưởng cả mẹ lẫn thai nhi. Nguyên tắc là không tiêm vắc-xin sống giảm độc lực như sởi – quai bị – rubella hay thủy đậu cho người đang mang thai và cần kiểm tra kỹ khả năng mang thai trước khi chỉ định những mũi này.

Ngược lại, cần nhấn mạnh những vắc-xin an toàn và có lợi cho cả mẹ và bé, như vắc-xin uốn ván, cúm bất hoạt và Tdap (bạch hầu – ho gà – uốn ván). Mũi Tdap đặc biệt nên tiêm vào đầu tam cá nguyệt cuối để kháng thể mẹ được truyền tốt nhất sang con.

Khó phân biệt giữa tư vấn y đức và thương mại

Dấu hiệu đầu tiên của tư vấn y khoa chân chính là tính cá nhân hóa. Bác sĩ sẽ hỏi kỹ tiền sử tiêm chủng, bệnh nền, môi trường sống, nghề nghiệp, kế hoạch mang thai… rồi mới đề xuất từng mũi cụ thể. Nếu bạn vừa ngồi xuống đã được "gói combo 10 – 12 mũi" như nhau cho tất cả mọi người thì nên đặt dấu hỏi.

Thứ hai là sự minh bạch. Cơ sở uy tín sẽ giải thích rõ sự khác nhau giữa vắc-xin trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng và vắc-xin dịch vụ: Cùng phòng một bệnh nhưng khác nhà sản xuất, dạng trình bày, chất bổ trợ…, chứ không hạ thấp vắc-xin miễn phí để bán vắc-xin thu phí.

Với phụ nữ mang thai, yêu cầu tư vấn còn chặt chẽ hơn vì vắc-xin ảnh hưởng cả mẹ lẫn thai nhi

Thứ ba là quy trình kỹ thuật. Một nơi làm ăn nghiêm túc phải có hệ thống dây chuyền lạnh đạt chuẩn, tủ bảo quản được kiểm tra nhiệt độ, có hộp chống sốc, thuốc cấp cứu, quy trình xử trí phản vệ tại chỗ. Nếu bạn thấy việc tiêm diễn ra quá nhanh, không khám sàng lọc, không hướng dẫn theo dõi sau tiêm, đó là dấu hiệu không an toàn.

Thêm một điểm quan trọng: Cơ sở uy tín cho phép bạn tiêm lẻ từng mũi theo nhu cầu và khuyến cáo, không ép buộc phải đóng trọn gói mới được giữ thuốc. Việc ép mua gói, đặt cọc lớn, dọa hết thuốc nếu không đăng ký ngay là hình thức gây áp lực tâm lý, mang tính thương mại rõ rệt.

Ở chiều ngược lại, tư vấn mang tính thương mại thường khai thác nỗi sợ để bán dịch vụ. Những câu như "nếu không tiêm thêm mũi này, nguy cơ con mắc bệnh rất cao", "vắc-xin này tiêm không bao giờ sốt", "loại kia của chương trình nhà nước chất lượng kém hơn" là không trung thực về mặt chuyên môn.

Một số nơi còn bán chéo sản phẩm: Đang tư vấn tiêm thì chuyển sang mời mua thêm vitamin, sữa, thực phẩm chức năng, xét nghiệm không liên quan. Đây là dấu hiệu cho thấy mục tiêu doanh thu được đặt lên trên lợi ích sức khỏe.