Nhân lên cơ hội phục hồi sau đột quỵ

Mỗi sáng, ông T.T.V (51 tuổi, ở TP HCM) được người thân chở đến Bệnh viện An Bình TP HCM để phục hồi chức năng (PHCN). Ông V. được tập các bài vận động, cầm nắm, ngôn ngữ và tập vẽ. Ba năm trước, ông V. bị đột quỵ và bị liệt nửa người, mọi sinh hoạt phụ thuộc vào người nhà. Sau một thời gian PHCN, các ngón tay đã linh hoạt, ông có thể giao tiếp và đi đứng gần như bình thường.

Không chỉ trả lại vận động

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), cứu sống sau đột quỵ rất quan trọng nhưng sau đó sống như thế nào cũng là vấn đề rất cần quan tâm. Tại Việt Nam, đột quỵ là nguyên nhân gây tử vong và khuyết tật hàng đầu. Trên website bệnh đột quỵ của Bộ Y tế cũng chỉ ra rằng tỉ lệ người trẻ bị đột quỵ ngày càng gia tăng. Trước đây, việc điều trị PHCN chỉ tập trung vào vận động, tuy nhiên sau đột quỵ, người bệnh còn bị hạn chế về ngôn ngữ, lời nói, khả năng nuốt, nhận thức, cảm xúc… do đó cần phối hợp đa ngành, đa chuyên khoa để PHCN.

Người bệnh sau đột quỵ luyện tập phục hồi chức năng tại Bệnh viện An Bình TP HCM

TS Lê Khánh Điền, Trưởng Khoa PHCN - Bệnh viện An Bình, cho hay trước đây quan niệm rằng sau khi điều trị đột quỵ một thời gian thì mới tính đến chuyện PHCN. Nhưng nay việc phục hồi nên sớm nhất có thể, người đột quỵ sau 6 tháng vẫn có cơ hội phục hồi nếu kiên trì tập luyện đúng phương pháp khoa học. Người bệnh cần kiên trì tập luyện để giúp não tiếp nhận các kích thích, nhận ra nhu cầu và từ đó não tìm cách đáp ứng.

Theo TS Điền, sau đột quỵ, nhiều người không chỉ mất khả năng vận động mà còn mất cả tiếng nói. Những câu chào, lời gọi thân quen bỗng trở nên xa xỉ. Mất ngôn ngữ ảnh hưởng đến giao tiếp gia đình và xã hội, cũng như bản thân người bệnh và những người chăm sóc. Đột quỵ là nguyên nhân hàng đầu gây mất ngôn ngữ với tỉ lệ 1/3 bệnh nhân sau đột quỵ có thể gặp vấn đề này. Những trường hợp này thường bị cô lập, trầm cảm nặng. Bên cạnh đó, một số người mất ngôn ngữ muốn phục hồi khả năng ngôn ngữ trước khi đi được. Như vậy, việc nói chuyện, giao tiếp rất quan trọng. Bệnh nhân còn cảm thấy bị tổn thương về sự tôn trọng vì nói không được.

"Có một bệnh nhân lớn tuổi bị đột quỵ. Ông có 5 người con. Một ngày, ông rất muốn gặp người con thứ 4 nhưng không sao diễn tả được. Cuối tuần, khi người con này về thăm cha, ông rất vui sướng. Sau này, ông có thể nói chuyện lại được. Ông bảo ông như được sinh ra lần nữa. Vì thế, phục hồi ngôn ngữ rất quan trọng trong PHCN sau đột quỵ" - TS Điền nói thêm.

Nhận diện yếu tố quyết định

Ông T.T.N (72 tuổi, ở TP HCM) nhập viện tại Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM sau một cơn đột quỵ nhồi máu não. Dù hồi phục tốt về vận động nhưng ông vẫn gặp tình trạng suy giảm trí nhớ, khó tập trung và diễn đạt lời nói, đây là những biểu hiện thường gặp ở khoảng 1/3 người bệnh sau đột quỵ. Người bệnh được áp dụng chương trình phục hồi nhận thức toàn diện bao gồm vật lý trị liệu, âm ngữ trị liệu, luyện tập nhận thức và kích thích từ xuyên sọ, kết hợp theo dõi tại nhà với sự hỗ trợ của gia đình. Sau 3 tháng can thiệp tích cực, người bệnh phục hồi gần như hoàn toàn khả năng giao tiếp, sinh hoạt độc lập. Trường hợp này phản ánh đúng xu hướng đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu quốc tế: Nếu việc phục hồi nhận thức được can thiệp sớm trong vòng một năm đầu sau đột quỵ, người bệnh có khả năng lấy lại đáng kể chức năng trí tuệ và đồng thời giảm nguy cơ phụ thuộc dài hạn.

TS-BS Nguyễn Bá Thắng, Trưởng Khoa Thần kinh - Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM, cho biết PHCN nhận thức là một phần rất quan trọng sau đột quỵ nhưng thường bị bỏ qua. Phát hiện sớm và can thiệp đúng thời điểm có thể giúp người bệnh cải thiện khả năng ghi nhớ, tập trung và tương tác xã hội, từ đó sống chủ động và độc lập hơn. Đột quỵ không chỉ để lại tổn hại về thể chất mà còn gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến nhận thức của người bệnh với các di chứng diễn tiến âm thầm theo năm tháng. Điều đáng nói, tình trạng này thường bị bỏ sót trong quá trình điều trị và phục hồi, khiến nhiều người sau khi vượt qua giai đoạn cấp tính vẫn đối mặt với những khó khăn kéo dài trong sinh hoạt, giao tiếp và khả năng tái hòa nhập xã hội.

Theo thống kê, có khoảng 30% - 40% người bệnh sau đột quỵ gặp các rối loạn về trí nhớ, khả năng tập trung, xử lý thông tin hoặc lập kế hoạch. Đây là nhóm di chứng tuy không biểu hiện rầm rộ nhưng có sự tác động lớn đến khả năng tự chăm sóc của người bệnh, làm chậm sự quay trở lại công việc và cuộc sống thường nhật. Phần lớn người bệnh và gia đình chỉ quan tâm đến khả năng phục hồi vận động mà bỏ qua phục hồi nhận thức - yếu tố có vai trò quyết định đến mức độ độc lập và khả năng tái hòa nhập xã hội. "Điều trị đột quỵ không kết thúc sau khi xuất viện. Phục hồi nhận thức sớm và đúng cách là chìa khóa giúp người bệnh quay lại cuộc sống một cách chủ động nhất" - BS Thắng nhấn mạnh thêm.