Vì sao ung thư phổi vượt ung thư gan về ca mắc và ca tử vong?

Ung thư phổi đứng đầu về ca mắc và ca tử vong - Ảnh minh họa

Ung thư phổi dẫn đầu tỉ lệ mắc và tử vong

Theo báo cáo Thực trạng và xu hướng nguyên nhân tử vong tại Việt Nam giai đoạn 2021-2025 do Cục Thống kê phối hợp với Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) và Tổ chức Y tế công cộng toàn cầu vừa công bố, Việt Nam ghi nhận khoảng 152.100 trường hợp tử vong do ung thư.

Số ca tử vong được ghi nhận tăng liên tục qua các năm, từ hơn 19.000 trường hợp năm 2021, chiếm khoảng 5% tổng số ca tử vong do bệnh tật, lên 25.800 trường hợp năm 2023, chiếm 7,3%. Đến năm 2025, con số này là 46.800 trường hợp, chiếm 15,2%.

Bốn loại ung thư có số trường hợp tử vong phổ biến nhất trong giai đoạn này gồm ung thư phổi, ung thư gan, ung thư dạ dày và ung thư đại tràng. Tổng số ca tử vong do bốn loại ung thư này chiếm 50,6% số trường hợp tử vong do ung thư.

Trong đó ung thư phổi đứng đầu, chiếm trung bình 22% tổng số ca tử vong do ung thư trong cả giai đoạn. Tỉ trọng này tăng từ 18% năm 2021 lên 24,9% vào năm 2025 với khoảng 11.600 ca tử vong. Ung thư gan đứng thứ hai, chiếm trung bình 17,4%, với tỉ trọng tăng từ 15,9% lên 18,7%.

Ở nam giới, ung thư phổi tăng từ 20,6% năm 2021 lên 27,1% năm 2025; ung thư gan tăng từ 19,1% lên 21,9%.

Theo GLOBOCAN 2024, ung thư phổi trở thành loại ung thư có nhiều ca mắc mới nhất ở nam giới Việt Nam, khoảng 16.100 ca mỗi năm. Ở GLOBOCAN 2022, vị trí số một vẫn là ung thư gan, ung thư phổi đứng thứ hai.

Các bác sĩ thực hiện chụp chiếu, chẩn đoán hình ảnh tại Bệnh viện Bạch Mai (Hà Nội) - Ảnh: NAM TRẦN

Nguyên nhân do đâu?

Trao đổi với Tuổi Trẻ, bác sĩ Nguyễn Duy Anh, chuyên khoa ung bướu, cũng cho hay trước đây ung thư gan dẫn đầu về số ca mắc, nhưng những năm gần đây số ca mắc ung thư phổi đang có xu hướng gia tăng, đứng đầu số ca mắc ung thư tại Việt Nam.

"Sự thay đổi này phản ánh quá trình chuyển dịch mô hình bệnh ung thư tại Việt Nam. Ung thư gan có mối liên hệ chặt chẽ với viêm gan vi rút B. Sau hơn 20 năm tiêm vắc xin viêm gan B cho trẻ sơ sinh và điều trị viêm gan tốt hơn, gánh nặng ung thư gan bắt đầu được kiểm soát.

Trong khi đó các bệnh ung thư liên quan đến lối sống và môi trường như ung thư phổi, ung thư đại trực tràng lại gia tăng. Đây là xu hướng các nước đi trước như Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc đã trải qua", bác sĩ Duy Anh nhận định.

Về ca mắc và tử vong do ung thư phổi gia tăng, bác sĩ Duy Anh cho rằng: "Chúng ta đang trả giá cho hành vi của 20 - 30 năm trước. Ung thư phổi cần nhiều năm phơi nhiễm mới hình thành. 

Tỉ lệ hút thuốc ở nam giới Việt Nam thuộc nhóm cao nhất khu vực, gần một nửa nam giới trưởng thành. Những người hút thuốc từ thập niên 1990 - 2000 giờ đang bước vào độ tuổi mắc bệnh".

Người dân chờ thăm khám tại Bệnh viện K, cơ sở Tân Triều - Ảnh: D.LIỄU

Theo PGS.TS Phạm Cẩm Phương - Giám đốc Trung tâm Y học hạt nhân và Ung bướu, Bệnh viện Bạch Mai, ung thư phổi có hai nhóm nguyên nhân chính là yếu tố ngoại sinh và nội sinh. Trong đó hút thuốc lá là nguyên nhân hàng đầu, chiếm 90% ca mắc. Khói thuốc chứa hơn 7.000 hóa chất, trong đó 70 chất gây ung thư như benzene, formaldehyde, và nitrosamine.

Những chất này làm tổn thương tế bào phổi, dẫn đến đột biến gene. Ngoài ra, phơi nhiễm hóa chất (amiăng, asen, khí radon), ô nhiễm không khí, và tiếp xúc phóng xạ cũng làm tăng nguy cơ. Về nội sinh, đột biến gene như EGFR, KRAS, ALK... có thể khiến tế bào phát triển bất thường.

"Ngoài hút thuốc, tuổi tác (trên 50 tuổi), tiền sử bệnh phổi (COPD, lao), di truyền (gia đình có người mắc ung thư phổi), và suy giảm miễn dịch cũng là yếu tố quan trọng.

Một số nghiên cứu chỉ ra chế độ ăn ít rau xanh, nhiều thịt đỏ, hoặc sống trong môi trường ô nhiễm khói bụi cũng góp phần gây bệnh", bác sĩ Phương cho hay.

Thống kê tỉ lệ tử vong do ung thư tại báo cáo - Ảnh: Chụp từ báo cáo

Những dấu hiệu cảnh báo dễ bỏ qua

Bác sĩ Phương cho hay ở giai đoạn đầu thường không có triệu chứng. Khi khối u phát triển, người bệnh có thể gặp như ho kéo dài (trên 2 tuần), ho ra máu; đau tức ngực, khó thở, khàn tiếng; sụt cân không rõ nguyên nhân, mệt mỏi kéo dài.

Ở giai đoạn muộn, người bệnh có thể đau xương, đau đầu (di căn não), phù vùng cổ mặt.

"Nếu có các triệu chứng này, cần đến cơ sở y tế chuyên khoa để kiểm tra. Nếu phát hiện bệnh sớm ở giai đoạn I (khối u dưới 4cm, chưa di căn) giúp tỉ lệ sống sau 5 năm đạt 90%. Ở giai đoạn muộn (III-IV), tỉ lệ này giảm xuống dưới 20%.

Do đó tầm soát định kỳ là chìa khóa. Đặc biệt, với người hút thuốc lá trên 30 năm, các khuyến cáo cho thấy chụp CT liều thấp để phát hiện tổn thương nhỏ từ 2-3mm và giúp phát hiện sớm ung thư phổi.

Bên cạnh đó dù ung thư phổi không di truyền trực tiếp, nhưng đột biến gene mang tính chất gia đình có thể làm tăng nguy cơ. Người có tiền sử gia đình mắc ung thư phổi (cha mẹ, anh chị em) có nguy cơ cao gấp 2-3 lần. Chúng tôi khuyến cáo nhóm này tầm soát sớm từ tuổi 40", bác sĩ Phương chia sẻ.

Các bác sĩ khuyến cáo để phòng ung thư phổi, người dân cần bỏ thuốc lá, hạn chế phơi nhiễm và tầm soát đúng đối tượng để phát hiện, điều trị sớm.