Lấy nguồn thu từ thuốc lá, rượu bia để chi trả cho khám, sàng lọc một số bệnh lý

Thuốc lá vẫn đang là gánh nặng cho sức khỏe và kinh tế tại Việt Nam - Ảnh: TT

Tại chương trình kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI cũng đang thảo luận về Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá nhằm siết chặt quản lý, hạn chế tiếp cận thuốc lá và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Chi phí y tế vẫn là gánh nặng

Theo thống kê của Bộ Y tế, người dân tự chi trả cho y tế đang chiếm gần 40% tổng chi tiêu y tế, từ 2017 đến nay luôn duy trì mức 40 - 45%. Trong khi đó, Nghị quyết 72 đặt mục tiêu giảm tỉ lệ chi tiền túi xuống 20-30%, qua đó tăng khả năng tiếp cận dịch vụ y tế và bảo vệ người dân trước rủi ro tài chính do bệnh tật.

Theo Bảo hiểm Xã hội Việt Nam, quy mô chi khám, chữa bệnh bảo hiểm y tế (BHYT) đang ngày càng tăng. Năm 2025, cả nước ghi nhận khoảng 195,1 triệu lượt khám, chữa bệnh BHYT, với tổng chi hơn 166.000 tỉ đồng.

Trong 9 tháng năm 2026, số lượt khám, chữa bệnh đạt hơn 147,7 triệu, tổng chi đề nghị thanh toán là 133.418 tỉ đồng, tăng 13.703 tỉ đồng so với cùng kỳ năm trước. Những con số này cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của BHYT trong chia sẻ gánh nặng chi phí y tế.

Tuy nhiên, sự gia tăng về số lượt khám và chi phí cũng đặt ra yêu cầu sử dụng quỹ hiệu quả, bảo đảm khả năng cân đối lâu dài, đồng thời từng bước mở rộng các dịch vụ chăm sóc sức khỏe thiết yếu cho người dân.

Chia sẻ với Tuổi Trẻ, ông Nguyễn Văn Khang (60 tuổi, Hà Nội) chia sẻ: "Việc sử dụng một phần nguồn thu từ thuế thuốc lá, rượu bia để đầu tư trở lại chăm sóc sức khỏe cho người dân là hợp lý. Đặc biệt, có thể mở rộng thêm danh mục được BHYT thanh toán, hỗ trợ người mắc bệnh mạn tính, khám sàng lọc và phát hiện bệnh sớm. Như vậy, người dân sẽ được hưởng lợi trực tiếp".

Đưa nguồn lực vào phòng bệnh, phát hiện bệnh sớm

Trao đổi với Tuổi Trẻ, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng (chuyên khoa nội), thuốc lá, rượu bia và đồ uống có đường là những yếu tố nguy cơ góp phần làm gia tăng bệnh tật, chi phí điều trị và gánh nặng kinh tế cho gia đình, xã hội.

Trong khi, Việt Nam đang phải đối mặt với áp lực ngày càng lớn từ các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, ung thư, đái tháo đường và bệnh hô hấp mạn tính.

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), các bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 80% số ca tử vong tại Việt Nam. Riêng thuốc lá gây hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm, với tổn thất kinh tế ước tính khoảng 108.000 tỉ đồng.

"Trong bối cảnh thuế tiêu thụ đặc biệt với thuốc lá, rượu bia và đồ uống có đường đang tăng theo lộ trình, việc sử dụng một phần nguồn thu bổ sung để tái đầu tư cho y tế, đặc biệt là quỹ BHYT, được đặt ra như một hướng đi đáng chú ý.

Thuế không chỉ nhằm hạn chế tiêu dùng các sản phẩm có hại mà còn tạo thêm nguồn lực cho phòng bệnh, khám chữa bệnh và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Đây là lợi ích kép: giảm nguy cơ mắc bệnh, đồng thời có thêm kinh phí chăm sóc những người đã mắc bệnh", bác sĩ Hoàng nhận định.

Trước đó, theo Chỉ thị số 52-CT/TW của Ban Bí thư về thực hiện BHYT toàn dân trong giai đoạn mới, ban hành năm 2025, đã đặt ra yêu cầu nghiên cứu mở rộng phạm vi chi trả của BHYT.

Trong đó, chỉ thị cũng yêu cầu nghiên cứu cơ chế sử dụng một phần kinh phí từ các quỹ phòng, chống tác hại thuốc lá, thuế rượu bia, đồ uống có đường... để chi trả cho một số dịch vụ phòng bệnh, quản lý bệnh mạn tính, khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc, chẩn đoán và phát hiện sớm một số bệnh, đặc biệt là bệnh không lây nhiễm.

Nhiều quốc gia tăng thuế thuốc lá để ngăn chặn sản phẩm độc hại này - Ảnh minh họa

Tăng thuế để giảm tiêu dùng, tạo thêm nguồn lực cho y tế

Tại một hội thảo mới đây, TS Ong Thế Duệ, Trưởng Khoa Tài chính y tế, Viện Chiến lược và Chính sách y tế (Bộ Y tế), cũng đề xuất cơ chế sử dụng nguồn thu từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với các sản phẩm có hại cho sức khỏe thông qua quỹ BHYT.

Theo ông Duệ, việc sử dụng nguồn thu từ thuốc lá, rượu bia và đồ uống có đường có thể mang lại lợi ích kép: vừa góp phần hạn chế hành vi tiêu dùng có hại, vừa mở rộng nguồn lực tài chính cho hệ thống y tế.

Dựa trên kinh nghiệm của Philippines, nhóm chuyên gia đề xuất cơ chế phân bổ mềm. Theo đó, một phần nguồn thu tăng thêm từ thuế sẽ được nộp vào ngân sách nhà nước nhưng được ưu tiên phân bổ trở lại, khoảng 60-80% cho quỹ BHYT nhằm giảm chi phí tiền túi của người bệnh; phần còn lại dành cho Quỹ Phòng bệnh và các ưu tiên y tế theo từng giai đoạn.

Một nguyên tắc quan trọng là nguồn thu này phải mang tính bổ sung, không được thay thế phần ngân sách nhà nước cấp cho y tế.

Bác sĩ Hoàng, cho hay nếu được triển khai, nguồn lực này cần hướng đến những dịch vụ người dân có thể tiếp cận và hưởng lợi trực tiếp. Trước hết là phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ và bệnh lý phổ biến như tăng huyết áp, đái tháo đường, viêm gan B, C và một số bệnh ung thư.

"Bên cạnh đó, cần ưu tiên quản lý bệnh mạn tính tại tuyến y tế cơ sở. Người mắc tăng huyết áp, đái tháo đường cần được theo dõi định kỳ, tiếp cận thuốc thiết yếu và được hướng dẫn kiểm soát bệnh lâu dài. Điều này vừa giúp hạn chế biến chứng, vừa giảm nhu cầu nhập viện và chi phí điều trị.

Một hướng quan trọng khác là mở rộng quyền lợi BHYT, giảm khoản tiền người bệnh phải tự chi trả, nhất là với người thu nhập thấp và nhóm dễ bị tổn thương", bác sĩ Hoàng kiến nghị.