Nam sinh đánh cô giáo gãy mũi: Đừng đợi bạo lực xảy ra mới dạy trẻ cách kiểm soát cảm xúc

Một hành vi bạo lực nghiêm trọng không chỉ đặt ra câu hỏi về ý thức, trách nhiệm của học sinh mà còn gợi mở vấn đề lớn hơn: Vì sao một số em không thể kiểm soát phản ứng khi xảy ra mâu thuẫn và người lớn đã làm gì để ngăn chặn điều đó từ sớm?

Ở góc độ sức khỏe tinh thần ThS.BSNT Hà Anh Dũng, Trung tâm Chăm sóc sức khỏe tinh thần, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông đưa ra quan điểm rất đáng suy ngẫm.

Khi tức giận trở thành lý do để hành động

Ở tuổi THPT, nhu cầu khẳng định bản thân và mong muốn được tôn trọng của học sinh ngày càng rõ nét. Các em muốn được lắng nghe, có chính kiến và được tự quyết định nhiều vấn đề liên quan đến bản thân. Bởi vậy, một lời nhắc nhở, hình thức xử phạt hoặc sự phê bình trước tập thể đôi khi có thể khiến học sinh cảm thấy bị xúc phạm, mất thể diện hay bị đối xử bất công.

Tuy nhiên, cảm giác tức giận không đồng nghĩa với việc một người được quyền làm tổn thương người khác.

Phản ứng cực đoan ở học sinh thường không chỉ xuất phát từ một lời nhắc nhở hay cuộc tranh cãi đơn lẻ. Đằng sau đó có thể là nhiều yếu tố tích tụ, từ khó khăn trong điều chỉnh cảm xúc, áp lực học tập, mâu thuẫn gia đình, bị bắt nạt đến cảm giác không được lắng nghe.

Khi căng thẳng lên cao, một số học sinh chưa đủ kỹ năng để tạm dừng, cân nhắc hậu quả và lựa chọn cách phản ứng phù hợp. Các em có thể chuyển từ tranh luận sang chửi bới, đe dọa, đập phá hoặc sử dụng bạo lực thể chất.

Trường hợp học sinh đánh cô xảy ra tại trường THPT Mạc Đĩnh Chi, Hà Nội (Ảnh cắt từ cilp).

Đáng chú ý, cách học sinh diễn giải sự việc cũng có thể ảnh hưởng đến phản ứng của các em. Một lời nhắc nhở có thể bị hiểu thành sự xúc phạm; hình thức kỷ luật có thể bị coi là hành động cố tình gây khó dễ. Khi đó, các em không chỉ phản ứng với sự việc thực tế mà còn với ý nghĩa mà bản thân gán cho sự việc ấy.

Dù vậy, không thể lấy đặc điểm tâm lý lứa tuổi hay những áp lực cá nhân để giải thích toàn bộ hành vi bạo lực, càng không thể dùng chúng làm lý do miễn trừ trách nhiệm. Phần lớn những lần bất đồng không dẫn đến hành vi gây hấn. Điều quan trọng là học sinh phải học được cách đối diện với cảm xúc tiêu cực mà không biến nó thành tổn thương dành cho người khác.

Đừng chỉ nhìn thấy hành vi, hãy nhận diện những dấu hiệu từ trước

Một trong những vấn đề đáng suy ngẫm là người lớn thường chỉ thực sự quan tâm khi học sinh đã đánh nhau, đe dọa hoặc gây ra hậu quả nghiêm trọng. Trong khi đó, những thay đổi về cảm xúc, lời nói, hành vi và các mối quan hệ có thể đã xuất hiện từ trước.

Các dấu hiệu cần lưu tâm gồm tình trạng dễ nổi nóng hơn trước, thường xuyên thù địch, phản ứng dữ dội với lời nhắc nhở, liên tục đe dọa hoặc xúc phạm người khác. Một số học sinh có thể đột ngột thu mình, cô lập, xung đột thường xuyên với bạn bè, sa sút học tập, mất ngủ hoặc thay đổi rõ rệt trong sinh hoạt.

Đặc biệt, khi hành vi có xu hướng leo thang, từ cãi vã chuyển sang đập phá, xô đẩy, đánh nhau; hoặc khi lời đe dọa nhắm vào một người cụ thể, đi kèm kế hoạch hay hành động chuẩn bị, gia đình và nhà trường cần đánh giá mức độ nguy cơ nghiêm túc hơn.

Những dấu hiệu này không có nghĩa học sinh chắc chắn sẽ gây bạo lực. Điều cần chú ý là sự thay đổi so với trước đây, mức độ nghiêm trọng, tần suất tái diễn và việc nhiều biểu hiện xuất hiện cùng lúc.

Nhận diện sớm không phải để gắn nhãn một đứa trẻ là cá biệt hay nguy hiểm, mà để tìm hiểu em đang gặp khó khăn gì và cần được hỗ trợ ra sao. Nếu chỉ chờ đến khi sự việc vượt khỏi tầm kiểm soát mới can thiệp, cơ hội phòng ngừa đã bị bỏ lỡ.

Thấu hiểu không có nghĩa là dung túng

Trong giáo dục, đôi khi người lớn đứng trước hai cách ứng xử tưởng như đối lập: nghiêm khắc để duy trì kỷ luật hoặc mềm mỏng để thấu hiểu tâm lý học sinh. Nhưng thực tế, hai điều này không nhất thiết loại trừ nhau.

Một môi trường học đường an toàn cần có giới hạn rõ ràng, đồng thời tạo điều kiện để học sinh bày tỏ sự bất đồng mà không phải dùng đến hành vi gây hấn.

Khi học sinh nổi nóng ngay trong lớp, giáo viên cần giữ bình tĩnh, đánh giá nhanh mức độ nguy hiểm, sử dụng giọng nói rõ ràng và tránh quát mắng, mỉa mai hay thách thức các em. Nếu học sinh đang kích động, việc tranh luận đúng sai ngay lúc đó có thể khiến căng thẳng leo thang. Ưu tiên trước hết là bảo đảm an toàn, giảm kích thích và huy động hỗ trợ khi cần thiết.

Khi tình huống đã ổn định, nhà trường mới nên tìm hiểu nguyên nhân, ghi nhận khách quan diễn biến sự việc và phối hợp với gia đình, bộ phận tư vấn tâm lý để xây dựng phương án xử lý phù hợp.

Điều này không có nghĩa giáo viên phải chấp nhận hành vi sai trái hoặc né tránh kỷ luật. Học sinh cần hiểu rõ rằng tức giận, thất vọng hay không đồng tình là những cảm xúc có thể chấp nhận, nhưng đe dọa, đánh người và phá hoại tài sản là những hành vi không thể được dung thứ.

Ngược lại, chỉ trừng phạt mà không giúp học sinh hiểu nguyên nhân, hậu quả và cách ứng xử khác cũng khó tạo ra sự thay đổi bền vững. Kỷ luật cần đi cùng trách nhiệm cá nhân, hỗ trợ tâm lý và những biện pháp ngăn ngừa tái diễn.

Dạy trẻ kiểm soát cảm xúc là trách nhiệm chung

Gia đình, nhà trường và chuyên gia tâm lý học đường không thể hoạt động tách rời nếu muốn phòng ngừa bạo lực từ sớm.

Cha mẹ cần quan tâm đến cảm xúc, các mối quan hệ và những thay đổi trong hành vi của con, thay vì chỉ chú trọng điểm số, thành tích hay việc con có nghe lời hay không. Khi con thường xuyên tức giận, thu mình, bị bắt nạt hoặc có hành vi gây hấn, việc đầu tiên nên làm là bình tĩnh tìm hiểu nguyên nhân, thay vì đánh mắng, đổ lỗi hoặc bao che.

Giáo viên chủ nhiệm có lợi thế trong việc nhận diện những thay đổi bất thường bởi thường xuyên tiếp xúc với học sinh. Những xung đột lặp lại, hành vi đe dọa, tình trạng cô lập hay sa sút học tập cần được trao đổi kịp thời với gia đình và bộ phận tư vấn tâm lý, thay vì chỉ xử lý từng sự việc riêng lẻ.

Trong khi đó, chuyên gia tâm lý học đường cần được tham gia từ sớm, không chỉ sau khi bạo lực đã xảy ra. Họ có thể đánh giá khó khăn về cảm xúc, hành vi và quan hệ xã hội; hướng dẫn học sinh điều chỉnh cơn giận, giải quyết xung đột, đồng thời tư vấn cho cha mẹ và giáo viên cách giao tiếp, đặt giới hạn và hỗ trợ trẻ.

Sau một vụ bạo lực nghiêm trọng, học sinh gây ra hành vi sai trái cần được giúp nhận thức đầy đủ tổn thương mình đã gây ra, chịu trách nhiệm và học cách ngăn ngừa tái diễn. Song song với đó, người bị hại phải được bảo vệ, hỗ trợ và không bị buộc phải hòa giải hay tiếp xúc trực tiếp khi chưa bảo đảm an toàn và chưa có sự đồng thuận phù hợp.

Một đứa trẻ có thể mắc sai lầm, nhưng điều đó không có nghĩa người lớn được phép bỏ qua hành vi sai trái hoặc đóng lại mọi cơ hội thay đổi của em. Ngược lại, bảo vệ cơ hội sửa sai cũng không đồng nghĩa với việc xem nhẹ tổn thương mà nạn nhân phải chịu đựng.

Vụ việc nam sinh đánh cô giáo là lời nhắc nhở rằng giáo dục không thể chỉ bắt đầu khi bạo lực đã xảy ra. Trẻ cần được học cách nhận diện cảm xúc, diễn đạt sự bất đồng, chấp nhận giới hạn và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình từ những tình huống thường ngày.

Mục tiêu không phải khiến học sinh không bao giờ tức giận, mà là giúp các em hiểu rằng cảm xúc không quyết định thay cho hành động. Bởi ranh giới giữa một phút nóng giận và hành vi gây tổn thương đôi khi nằm ở khả năng dừng lại đúng lúc – kỹ năng cần được dạy, thực hành và củng cố từ gia đình đến nhà trường.