Tại sao chuyên gia kiến nghị cấm bán thuốc lá suốt đời với người sinh từ năm 2010?

Bộ Y tế đề xuất cấm người sinh sau năm 2010 mua và sử dụng thuốc lá - Ảnh: DƯƠNG LIỄU

Sau tuổi 18, tỉ lệ hút thuốc gia tăng

Thảo luận tại tổ sáng 21-10 về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, đại biểu Phạm Trọng Nhân (TP.HCM) cho rằng cần tập trung vào hai hướng là ngăn người hút mới và hỗ trợ người đang hút cai thuốc. 

Tuy nhiên ông nhận định dự thảo vẫn còn khoảng trống trong việc bảo vệ người trẻ khi bước vào tuổi trưởng thành.

Theo số liệu Bộ Y tế được đại biểu dẫn, tỉ lệ nam giới hút thuốc ở nhóm 15-19 tuổi là 5,46%, nhưng tăng lên 32,6% ở nhóm 20-24 tuổi. Điều này cho thấy nguy cơ bắt đầu hút thuốc vẫn hiện hữu sau tuổi 18, khi người trẻ được phép mua thuốc lá hợp pháp.

Phương án cấm bán thuốc lá cho người sinh từ ngày 1-1-2010 trở đi từng được Bộ Y tế đánh giá tác động, với dự báo có thể giúp 6,55 triệu nam giới tránh nghiện thuốc lá.

Theo đại biểu Phạm Trọng Nhân, 20/23 thành viên Chính phủ tán thành phương án này, nhưng quy định không xuất hiện trong dự thảo luật đang được xem xét.

Ông đề nghị ban soạn thảo giải trình rõ lý do, đồng thời cân nhắc giao Chính phủ triển khai chính sách chậm nhất vào năm 2030. Trước mắt, cần tập trung điều chỉnh trách nhiệm của bên bán, không xử phạt người sử dụng và kết hợp hỗ trợ cai nghiện.

Đầu tháng 10, Hội Hồi sức cấp cứu và Chống độc Việt Nam cùng Bệnh viện Bạch Mai, Hội Ung thư Việt Nam cũng có kiến nghị bổ sung giải pháp xây dựng thế hệ trẻ không thuốc lá, chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu ngăn trẻ em hút thuốc sang kiểm soát việc cung ứng thuốc lá theo thế hệ.

Đề xuất cấm bán thuốc lá cho người sinh từ 2010

Trao đổi với Tuổi Trẻ, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai, cho biết Việt Nam nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỉ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc cao nhất thế giới, với 41,1%.

Theo tài liệu tư vấn chính sách của Bệnh viện Bạch Mai, mỗi năm Việt Nam có khoảng 84.500 người tử vong do hút thuốc trực tiếp và 18.800 người tử vong liên quan đến hút thuốc thụ động. Riêng năm 2022, thiệt hại kinh tế do 35 bệnh liên quan đến thuốc lá lên tới 108.700 tỉ đồng, tương đương 1,14% GDP.

Tỉ lệ hút thuốc lá tại Việt Nam vẫn còn cao - Ảnh: NAM TRẦN

Nicotine có khả năng gây lệ thuộc cao, khiến việc cai thuốc trở nên khó khăn. Một số người phải trải qua nhiều lần cố gắng mới có thể bỏ thuốc.

"Nếu chỉ tập trung tuyên truyền tác hại, ngăn trẻ em hút thuốc và hỗ trợ người đã nghiện cai thuốc, nguồn người hút mới vẫn có thể tiếp tục xuất hiện. Vì vậy bên cạnh hỗ trợ cai nghiện, cần có giải pháp ngăn người trẻ bắt đầu hút thuốc khi bước vào tuổi trưởng thành", bác sĩ Nguyên bày tỏ.

Theo ông, đề xuất cấm bán thuốc lá theo thế hệ hướng đến mục tiêu này. Người sinh từ ngày 1-1-2010 trở đi sẽ không được mua thuốc lá trong suốt cuộc đời, kể cả khi đủ 18 tuổi; những người sinh trước mốc này vẫn thực hiện theo quy định hiện hành.

Đã có quốc gia thực hiện chính sách

Để triển khai, các chuyên gia đề xuất kiểm soát chặt khâu cung ứng, yêu cầu người bán xác định năm sinh của người mua, kết hợp căn cước công dân, định danh điện tử với cơ chế thanh tra, xử lý vi phạm. Trọng tâm là ngăn bán thuốc lá trái quy định, thay vì xử phạt người trẻ vì hành vi hút thuốc.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy chính sách này có cả những trường hợp áp dụng và điều chỉnh trái chiều.

Anh ban hành luật vào tháng 4-2026, cấm bán và mua hộ thuốc lá cho người sinh từ ngày 1-1-2009 trở đi; Maldives áp dụng chính sách tương tự với người sinh từ năm 2007, có hiệu lực từ tháng 11-2025.

Trong khi đó New Zealand bãi bỏ quy định này năm 2024, còn Malaysia không đưa phương án tương tự vào luật sau các tranh luận về tính hợp hiến.

Theo các chuyên gia, bên cạnh lợi ích sức khỏe dài hạn, Việt Nam cần đánh giá kỹ tính pháp lý, nguy cơ phát sinh thị trường thuốc lá bất hợp pháp, trách nhiệm của người bán và chi phí thực thi.

Vấn đề cốt lõi của đề xuất là liệu có thể ngăn một thế hệ tiếp cận thuốc lá ngay từ đầu, thay vì chỉ hạn chế việc mua bán khi họ chưa đủ 18 tuổi. Tuy nhiên hiệu quả của chính sách sẽ phụ thuộc vào thiết kế pháp luật, khả năng thực thi và các biện pháp hỗ trợ đi kèm.