Chiếc phong bì, lịch mổ và những người bệnh đang chờ

Từ câu chuyện bác sĩ bị phản ánh gợi ý phong bì để sắp xếp lịch mổ, TS. Nguyễn Hoài Bắc – Trưởng khoa Nam học và Y học giới tính, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội – đặt ra vấn đề cốt lõi: Làm thế nào để giúp người bệnh mà không đánh đổi sự công bằng trong y tế?

Câu chuyện một bác sĩ tại bệnh viện bị phản ánh gợi ý phong bì để bố trí lịch mổ sớm cho người bệnh đang gây ra nhiều tranh luận. Có ý kiến cảm thông, cho rằng đó là cách bác sĩ giúp người bệnh ở xa giảm thời gian chờ đợi và chi phí ăn ở. Ngược lại, nhiều người lo ngại việc này ảnh hưởng đến quyền lợi của những bệnh nhân không có tiền để đưa phong bì.

Vụ việc cụ thể cần được kết luận dựa trên chứng cứ. Những thông tin đã công bố trên báo chí hiện chưa đủ để xác nhận việc giao nhận tiền diễn ra như thế nào. Tuy nhiên, từ góc độ chuẩn mực nghề nghiệp, việc dùng phong bì để đổi lấy sự ưu tiên trong lịch mổ là hành vi không chuyên nghiệp và không nên được bình thường hóa.

Là một bác sĩ, tôi hiểu sự sốt ruột của người bệnh và gia đình. Được phẫu thuật sớm có thể giúp họ bớt đau đớn, giảm chi phí ăn ở, rút ngắn thời gian chờ đợi để sớm trở về với công việc và cuộc sống. Nếu người thầy thuốc tìm cách hỗ trợ người bệnh từ sự cảm thông, chia sẻ, động cơ ấy cần được nhìn nhận khách quan, công bằng.

Tuy nhiên, khi đánh giá một hành vi giúp đỡ người bệnh, không thể chỉ nhìn vào ý định mà còn phải xem xét cách thực hiện và ảnh hưởng của nó đến những người bệnh khác.

Lịch mổ không chỉ là chuyện của một người bệnh

Việc xếp lịch mổ liên quan đến nhiều người và nhiều bộ phận hơn những gì chúng ta thường nhìn thấy. Phòng mổ, thời gian của bác sĩ, ê-kíp gây mê, nhân lực chăm sóc và giường hồi sức tại các bệnh viện tuyến trung ương đều là những nguồn lực hữu hạn.

Vì vậy, xếp lịch mổ thực chất là quá trình phân bổ nguồn lực y tế. Người tham gia quyết định lịch mổ được giao trách nhiệm sử dụng nguồn lực chung một cách hợp lý và công bằng. Đây cũng là trách nhiệm được nhấn mạnh trong các chuẩn mực đạo đức y khoa quốc tế.

Nhìn từ phía người đưa phong bì, việc được mổ sớm có thể mang lại lợi ích rõ ràng. Nhưng từ phía những người không đưa tiền, sự ưu tiên ấy có thể khiến họ phải chờ lâu hơn, gặp nhiều khó khăn hơn hoặc đối mặt với nguy cơ sức khỏe lớn hơn.

Trong tình huống này, nguyên tắc làm điều thiện cho một người bệnh cần được xem xét đồng thời với nguyên tắc không gây hại và bảo đảm công bằng cho những người bệnh khác. Dù chưa có cơ sở để khẳng định một bệnh nhân cụ thể đã chịu hậu quả trực tiếp trong vụ việc, nguy cơ ảnh hưởng đến quyền lợi của người khác vẫn phải được tính đến trước khi quyết định ưu tiên.

Người không đưa tiền cũng có thể đang đau đớn, gặp khó khăn và mong sớm trở về với gia đình. Hoàn cảnh của họ có thể chưa được kể ra, nhưng quyền lợi vẫn phải được bảo vệ.

Bốn nhóm tiêu chí để xếp lịch mổ công bằng

Vậy một lịch mổ công bằng cần dựa trên những căn cứ nào? Theo tôi, quy trình xếp lịch mổ cần thể hiện rõ bốn nhóm tiêu chí, được cụ thể hóa phù hợp với từng chuyên khoa.

Thứ nhất, mức độ khẩn cấp và nguy cơ nếu trì hoãn. Người có nguy cơ tử vong, mất chức năng cơ quan hoặc mất cơ hội điều trị nếu phải chờ đợi cần được ưu tiên. Bên cạnh đó, cần đánh giá khả năng bệnh tiến triển, mức độ đau đớn và tình trạng suy giảm sinh hoạt. Tính cấp thiết phải được xác định dựa trên tình trạng thực tế của người bệnh, thay vì chỉ căn cứ vào tên bệnh hoặc ngày đến khám.

Thứ hai, lợi ích dự kiến và nguy cơ của phẫu thuật. Ca mổ phải đúng chỉ định và được thực hiện vào thời điểm phù hợp. Việc ưu tiên cần căn cứ vào khả năng ngăn ngừa biến chứng, bảo tồn chức năng, giảm đau hoặc cải thiện chất lượng sống, đồng thời cân nhắc nguy cơ của can thiệp. Đây là đánh giá dựa trên lợi ích sức khỏe của người bệnh, không phải địa vị xã hội hay khả năng chi thêm tiền.

Thứ ba, thời gian chờ trong nhóm có nhu cầu chuyên môn tương đương. Khi mức độ ưu tiên chuyên môn tương đương và người bệnh đã sẵn sàng phẫu thuật, người đã chờ lâu hơn cần được xem xét trước. Những trường hợp từng bị hoãn vì lý do từ phía bệnh viện cũng cần được rà soát để tránh tiếp tục chịu thiệt thòi. Tuy nhiên, người đến sau nhưng có tình trạng bệnh cấp thiết hơn vẫn phải được ưu tiên theo đánh giá chuyên môn.

Thứ tư, các ưu tiên hợp pháp và những người dễ bị tổn thương. Những trường hợp được pháp luật quy định ưu tiên cần được tôn trọng, phù hợp với phân loại chuyên môn. Hoàn cảnh ở xa, thiếu người chăm sóc hoặc gặp khó khăn đặc biệt cũng cần được xem xét thông qua cơ chế minh bạch, áp dụng nhất quán với những người có hoàn cảnh tương tự.

Sự hỗ trợ có thể được thực hiện bằng cách bố trí khám và xét nghiệm tập trung, hỗ trợ lưu trú hoặc điều phối lịch phù hợp trong nhóm người bệnh có nhu cầu chuyên môn tương đương. Những giải pháp này giúp giảm gánh nặng cho người bệnh mà không phải đánh đổi nguyên tắc công bằng.

Các tiêu chí trên cần đi cùng trách nhiệm giải trình: Ai được thay đổi lịch mổ, vì lý do gì, ai quyết định và việc điều chỉnh có ảnh hưởng đến người bệnh khác hay không. Danh sách chờ cần được rà soát thường xuyên; khi tình trạng bệnh diễn biến xấu, mức độ ưu tiên phải được đánh giá lại. Một lịch mổ công bằng không phải lịch cố định bất kể hoàn cảnh, mà là quy trình có khả năng điều chỉnh theo nhu cầu thực tế và căn cứ chuyên môn.

Giúp người bệnh bằng những cơ chế minh bạch

Hiến chương về tính chuyên nghiệp y khoa (Physician Charter) nhấn mạnh trách nhiệm phân bổ công bằng các nguồn lực hữu hạn, giảm rào cản tiếp cận chăm sóc, duy trì tính trung thực và quản lý xung đột lợi ích. Việc dàn xếp phong bì để thay đổi thứ tự điều trị đi ngược những cam kết này, kể cả trong trường hợp người đứng ra sắp xếp không nhận tiền riêng cho cá nhân.

Khoản 4 và 5 Điều 44 Luật Khám bệnh của chúng ta đã quy định việc chữa bệnh phải được đối xử bình đẳng, không để lợi ích cá nhân ảnh hưởng đến quyết định chuyên môn và chỉ yêu cầu người bệnh chi trả các khoản theo pháp luật. Thông tư 07/2014/TT-BYT cấm việc gợi ý nhận tiền, quà biếu. Dùng tiền ngoài quy định để chi phối ưu tiên điều trị là trái những nghĩa vụ này; trách nhiệm cụ thể của từng cá nhân phải được xác định qua xác minh.

Không bình thường hóa việc dùng phong bì để quyết định sự ưu tiên cũng chính là một cách bảo vệ người bệnh.

Để làm được điều đó, bệnh viện cần tạo điều kiện cho bác sĩ hỗ trợ những hoàn cảnh khó khăn bằng các con đường chính thức. Nếu có thể tổ chức thêm ca mổ, bệnh viện cần xây dựng cơ chế được phê duyệt, bảo đảm chi phí và thù lao minh bạch. Người thầy thuốc cần được trả công xứng đáng; người bệnh cần được giải thích rõ về các lựa chọn điều trị, lý do phải chờ và những điều kiện để được điều chỉnh lịch.

Nhân viên y tế và cộng đồng cần cùng hướng tới một nguyên tắc: Dù được giải thích bằng thiện ý hay sự linh hoạt, dùng phong bì để dàn xếp lịch mổ vẫn là hành vi không chuyên nghiệp cần thay đổi. Sự thay đổi ấy không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi người bệnh, mà còn góp phần duy trì khế ước xã hội với ngành y và củng cố niềm tin của cộng đồng vào tính chính danh của nghề y.

Một lịch mổ chuyên nghiệp phải bảo vệ được cả người đang cần chúng ta giúp đỡ lẫn người đang lặng lẽ chờ đến lượt mình. Mọi người bệnh đều cần được xem xét theo những tiêu chí công bằng, được ưu tiên dựa trên nhu cầu sức khỏe và được chăm sóc với sự tôn trọng như nhau.