Vì sao trẻ không nói chuyện với bố mẹ mà lên mạng kể với hàng trăm ngàn người lạ?

Một nhóm mạng xã hội mang tên: “Con ghét bố mẹ” thu hút hơn 200.000 người theo dõi, trở thành nơi nhiều người trẻ chia sẻ những tổn thương, mâu thuẫn và bất đồng trong gia đình. ThS. Tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân, thành viên Hội Tâm lý trị liệu Việt Nam, cho rằng không nên vội đọc chữ “ghét” theo nghĩa tuyệt đối. Đằng sau một từ rất mạnh có thể là những cảm xúc chưa được gọi đúng tên và một nhu cầu được lắng nghe chưa được đáp lại.

“Con ghét bố mẹ” thực sự đang nói điều gì?

Ngọc Minh: Trong quá trình tiếp nhận điều trị tâm lý, chuyên gia có thường gặp những đứa trẻ nói “ghét bố mẹ”?

ThS. Tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân: Những câu như “cháu ghét mẹ”, “cháu không muốn nói chuyện với bố”, “cháu chỉ muốn ra khỏi nhà” không phải là hiếm.

Khi tiếp cận một trường hợp như vậy, tôi thường không bắt đầu bằng câu hỏi: “Bố mẹ đã làm gì mà con ghét?”. Tôi muốn biết cụ thể hơn: “Lần đầu con cảm thấy như vậy là khi nào?”, “Điều gì thường xảy ra trước khi con có cảm giác đó?”, “Lúc ấy con mong bố mẹ làm gì nhưng điều đó đã không xảy ra?”.

Những câu hỏi ấy giúp chúng ta đưa từ một chữ “ghét” rất rộng đến một vấn đề cụ thể: đó có thể là một xung đột nhất thời, khó khăn trong giao tiếp, nhu cầu phát triển chưa được đáp ứng, hoặc một vấn đề tâm lý cần được can thiệp chuyên sâu.

Vì vậy, mục tiêu không nhất thiết là bắt trẻ phải “hết ghét bố mẹ”. Điều quan trọng hơn là giúp cả trẻ và cha mẹ hiểu điều gì đang xảy ra giữa hai bên, từ đó từng bước khôi phục khả năng đối thoại và kết nối.

Ngọc Minh: Một người trẻ viết “con ghét bố mẹ”, chúng ta nên hiểu chữ “ghét” đó như thế nào?

ThS. Tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân: Tôi nghĩ không nên đọc chữ “ghét” theo nghĩa tuyệt đối.

“Ghét” đôi khi chỉ là từ dễ nói nhất khi một người chưa đủ khả năng gọi tên chính xác cảm xúc của mình. Nó có thể bao gồm sự không thích, thất vọng, tức giận, cảm giác bị kiểm soát, không được tôn trọng hoặc bất lực vì đã cố gắng nói nhưng không được lắng nghe.

Vì vậy, khi một đứa trẻ nói “con ghét bố mẹ”, câu hỏi đáng quan tâm hơn là: Điều gì khiến con phải dùng một từ mạnh như vậy để nói với bố mẹ?

Một đứa trẻ viết “con ghét bố mẹ” chưa chắc có nghĩa là con không còn yêu bố mẹ. Đằng sau chữ “ghét” đôi khi là một thông điệp khác: “Con đang tổn thương, nhưng con chưa biết phải nói điều đó như thế nào”.

Một người hoàn toàn có thể yêu bố mẹ nhưng đồng thời cảm thấy mình bị kiểm soát, bị phán xét hoặc không được tôn trọng. Hai cảm xúc tưởng như đối lập ấy hoàn toàn có thể tồn tại cùng lúc.

Ngọc Minh: Vì sao trẻ không nói chuyện với bố mẹ mà lên mạng kể với hàng trăm ngàn người lạ?

ThS. Tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân: Khi một người không thể nói chuyện với cha mẹ, bạn bè hay những người xung quanh mà vẫn cảm thấy mình được hiểu, họ sẽ tìm một nơi khác để nói.

Mạng xã hội tạo ra một cảm giác khá đặc biệt: người ta có thể nói ra những điều rất khó nói khi phải đối diện trực tiếp.

Đôi khi, người xa lạ lại tạo cảm giác an toàn hơn người thân. Trên mạng, các em có thể chia sẻ mà ít sợ bị mắng, bị đánh giá hay bị quy kết là vô ơn.

Đặc biệt ở tuổi vị thành niên, nhu cầu được thuộc về một nhóm, được công nhận và được đồng cảm rất mạnh. Khi gia đình chưa tạo được không gian đó, các em có thể tự tìm cho mình một “cộng đồng thay thế”.

Nhưng đây cũng là điểm cần lưu ý. Một cộng đồng có thể là nơi trú ẩn cảm xúc, nhưng nếu người trẻ chỉ tiếp xúc với những câu chuyện tiêu cực, nó cũng có thể củng cố cách nhìn cực đoan về gia đình và khiến xung đột ngày càng sâu hơn.

Ngọc Minh: Vậy khi nào một không gian chia sẻ trên mạng từ nơi “trú ẩn” trở thành môi trường có thể gây hại?

ThS. Tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân: Một không gian có thể tương đối an toàn khi nó giúp người trẻ được lắng nghe, gọi tên cảm xúc, nhìn nhận vấn đề đa chiều và tìm được cách giải quyết phù hợp.

Ngược lại, nó trở nên đáng lo khi việc chia sẻ chuyển thành kích động thù ghét, cổ vũ trả đũa, cô lập gia đình, làm nhục người khác hoặc khiến một người ngày càng tin rằng mình không còn bất kỳ lựa chọn nào ngoài đối đầu.

Vì vậy, không phải cứ nói ra trên mạng là tốt hay xấu. Điều quan trọng là sau khi nói ra, người trẻ được dẫn đến đâu.

Không phải cứ tôn trọng riêng tư là mặc kệ con

Ngọc Minh: Làm thế nào để nhận biết một người trẻ đang bị một môi trường tiêu cực cuốn vào?

ThS. Tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân: Có thể quan sát những thay đổi kéo dài trong cảm xúc, hành vi và các mối quan hệ. Ví như trẻ ngày càng nhìn mọi chuyện theo hướng đối đầu, thường xuyên sử dụng ngôn ngữ cực đoan, mất khả năng nhìn nhận những khía cạnh khác của vấn đề, thu mình khỏi các mối quan hệ bên ngoài nhóm, hoặc xuất hiện những hành vi gây hấn, tự gây tổn thương.

Tuy nhiên, không nên chỉ dựa vào việc một em tham gia một nhóm hay sử dụng từ “ghét” để kết luận em đang bị ảnh hưởng tiêu cực.

Điều cần nhìn là bối cảnh và sự thay đổi của chính em theo thời gian.

Ngọc Minh: Trong nhóm “Con ghét bố mẹ”, có những phụ huynh vào tranh luận, thậm chí “đấu tố” các con. Hành động này nói nên điều gì?

ThS. Tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân: Khi cha mẹ cảm thấy bị tổn thương, họ cũng có nhu cầu được giải thích và được bênh vực. Điều đó hoàn toàn có thể hiểu được.

Nhưng khi xung đột được đưa lên mạng để “đấu tố” nhau, vấn đề thường không còn nằm ở việc giải quyết mâu thuẫn nữa mà chuyển thành cuộc tranh luận xem ai đúng, ai sai.

Đặc biệt, việc công khai những thông tin hoặc câu chuyện riêng tư của con có thể khiến trẻ cảm thấy mất niềm tin và không còn nơi nào an toàn để chia sẻ.

Khi đó, điều đáng tiếc nhất có thể không phải là một cuộc tranh luận trên mạng, mà là cánh cửa đối thoại giữa cha mẹ và con bị đóng lại.

Ngọc Minh: Một số phụ huynh vào nhóm và chỉ trích trẻ “vô ơn”, “bất hiếu”. Đây có phải là cách để bảo vệ vai trò của cha mẹ?

ThS. Tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân: Theo tôi, cách đó khó giúp giải quyết vấn đề.

Khi một đứa trẻ đang nói “con đau”, nếu người lớn đáp lại bằng “con vô ơn”, thông điệp mà trẻ có thể nhận được là: “Cảm xúc của con không quan trọng; con chỉ được yêu thương khi con cư xử đúng ý người lớn”.

Cha mẹ hoàn toàn có quyền không đồng ý với hành vi hoặc cách diễn đạt của con. Nhưng phản biện hành vi khác với phủ nhận cảm xúc.

Tuy nhiên, việc nuôi, bảo vệ con cũng không đồng nghĩa với việc đáp ứng đầy đủ mọi nhu cầu của trẻ. Ăn uống, học hành, sức khỏe, chỗ ở… là những nền tảng rất quan trọng. Nhưng trẻ còn có nhu cầu được kết nối, được lắng nghe, được tôn trọng, được công nhận cảm xúc và có một mức độ tự chủ phù hợp với lứa tuổi.

Có những gia đình đáp ứng rất đầy đủ về vật chất nhưng đứa trẻ vẫn có thể cảm thấy cô đơn nếu trong nhà không có một người mà trẻ tin rằng mình có thể nói thật mà không sợ bị phán xét.

Vì vậy, nuôi con không chỉ là “cho con những gì con cần”, mà còn là xây dựng một mối quan hệ trong đó con biết rằng mình có thể tìm đến cha mẹ khi gặp khó khăn.

Ngọc Minh: Cha mẹ nên làm gì khi phát hiện con tham gia một nhóm như “Con ghét bố mẹ”?

ThS. Tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân: Cha mẹ nên bình tĩnh tìm hiểu thay vì lập tức kết luận.

Có thể bắt đầu bằng một câu rất đơn giản: “Mẹ thấy con ở trong nhóm này. Mẹ hơi lo và muốn hiểu xem ở đó có điều gì khiến con cảm thấy mình được đồng cảm?”.

Sau đó, cha mẹ cần lắng nghe trước khi giải thích.

Có thể có những điều con nói chưa chính xác, nhưng cảm xúc mà con đang trải qua vẫn là điều cần được hiểu. Hiểu cảm xúc không đồng nghĩa với việc đồng ý với mọi suy nghĩ hay hành vi của con.

Nếu phát hiện nội dung liên quan đến tự hại, bạo lực, xâm hại hoặc nguy cơ an toàn, cha mẹ cần can thiệp cụ thể và tìm kiếm sự hỗ trợ từ bác sĩ, chuyên gia phù hợp.

Ngọc Minh: Theo chuyên gia, ranh giới giữa tôn trọng riêng tư và bảo vệ con nằm ở đâu ?

ThS. Tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân: Không phải cứ tôn trọng riêng tư là mặc kệ con, cũng không phải cứ quan tâm là phải kiểm soát mọi thứ.

Cha mẹ cần căn cứ vào độ tuổi, mức độ trưởng thành và nguy cơ thực tế. Với những vấn đề thông thường, nên cho con một khoảng không gian riêng. Khi có dấu hiệu nguy hiểm đến sức khỏe, an toàn hoặc bị xâm hại, cha mẹ cần can thiệp rõ ràng hơn.

Quan trọng nhất là xây dựng từ sớm một nguyên tắc: con có thể nói với bố mẹ những điều khó nói mà không ngay lập tức bị mắng.

Muốn con kể về tổn thương, cha mẹ cần tạo kết nối trước khi xảy ra khủng hoảng, chứ không phải đợi đến khi phát hiện một nhóm trên mạng mới bắt đầu hỏi chuyện con.

Ngọc Minh: Nếu nhìn lại tuổi thơ và mối quan hệ của mình với cha mẹ, điều gì khiến chuyên gia nhận ra rõ nhất về cách người lớn nên đồng hành cùng một đứa trẻ?

ThS. Tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân: Trẻ không phải lúc nào cũng cần một người lớn giải quyết vấn đề thay mình. Nhiều khi, trẻ chỉ cần một người lớn đủ bình tĩnh để ở bên và hiểu điều gì đang xảy ra với mình.

Có những câu nói của trẻ nghe rất khó chịu như “con ghét bố mẹ”, “con không cần bố mẹ”. Nhưng nếu người lớn chỉ phản ứng với câu chữ mà không nhìn vào nhu cầu phía sau, chúng ta có thể bỏ lỡ một cơ hội kết nối.

Nếu người lớn hiểu điều đó sớm hơn, có lẽ nhiều cuộc xung đột đã không cần đi xa đến mức một bên nói “con ghét bố mẹ”, còn một bên đáp lại “con vô ơn”.

Cảm ơn chuyên gia, chúc anh có nhiều sức khỏe và thành công!