Đề xuất ‘quét’ cửa hàng trực tuyến, ngăn tận gốc thuốc lá điện tử

Toàn cảnh hội thảo do Trường đại học Y tế công cộng tổ chức - Ảnh: D.LIỄU

Thông tin được chia sẻ tại hội thảo "Hiệu quả ban đầu của quy định cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tại Việt Nam, dựa trên kết quả nghiên cứu", do Trường đại học Y tế công cộng tổ chức ngày 29-9 tại Hà Nội.

Tỉ lệ sử dụng giảm, điểm bán chuyển lên mạng

Theo TS Nguyễn Thị Bích Thảo, đại diện nhóm nghiên cứu Trường đại học Y tế công cộng, từ tháng 9 đến 12-2025, nhóm đã khảo sát 2.462 sinh viên 18-24 tuổi, phỏng vấn sâu 24 sinh viên và quan sát 126 cửa hàng từng kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trước khi lệnh cấm có hiệu lực.

Kết quả, 3,3% sinh viên được khảo sát đang sử dụng thuốc lá điện tử và 0,8% sử dụng thuốc lá nung nóng. Tỉ lệ sử dụng thuốc lá điện tử giảm từ 9% năm 2023 xuống 3,3% năm 2025 trong các nhóm thanh thiếu niên, thanh niên được khảo sát.

"Đặc biệt, trong 126 cửa hàng được khảo sát tại Hà Nội, Đà Nẵng, Huế và TP.HCM, có 81 cửa hàng, tương đương 64,3%, đã đóng cửa tại địa điểm từng ghi nhận kinh doanh. Trong khi đó, 44 cửa hàng (34,9%) chuyển sang bán trực tuyến và chỉ một cửa hàng duy trì cả bán trực tiếp lẫn trực tuyến", TS Thảo cho hay.

Theo nhóm nghiên cứu, những kết quả này cho thấy lệnh cấm đã tạo ra thay đổi đáng kể tại các điểm bán được khảo sát. Tuy nhiên, việc chuyển dịch sang môi trường trực tuyến đặt ra yêu cầu mới trong kiểm soát nguồn cung.

TS Thảo cho biết phân tích dữ liệu mạng xã hội cho thấy hoạt động quảng cáo, bán thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng công khai có xu hướng giảm trên một số nền tảng sau khi lệnh cấm có hiệu lực.

Tuy nhiên, phỏng vấn sâu cho thấy người bán sử dụng nhiều cách để né công cụ kiểm duyệt. Sản phẩm có thể được đăng dưới tên gọi khác, chẳng hạn tinh dầu thuốc lá điện tử được giới thiệu là tinh dầu xịt phòng; thiết bị hút được ghép hoặc thay bằng hình ảnh của sản phẩm khác.

Một số sinh viên cho biết từng thấy sản phẩm được rao bán dưới tên "đầu bàn chải điện", "tinh dầu", trong khi hình ảnh và loại chai vẫn là sản phẩm thuốc lá điện tử. 

Khảo sát 2.462 sinh viên cho thấy trong 30 ngày trước khảo sát, 38,1% từng nhìn thấy quảng cáo thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; 32,9% nhận được lời mời dùng thử hoặc khuyến mại. 

Theo nhóm nghiên cứu, những thay đổi này cho thấy cần tiếp tục theo dõi các kênh tìm kiếm nguồn cung, đặc biệt là các từ khóa liên quan đến địa điểm mua bán và sản phẩm chứa chất cấm.

Thuốc lá điện tử đang hủy hoại giới trẻ - Ảnh minh họa: NAM TRẦN

Cần "quét" thị trường trực tuyến

Từ kết quả nghiên cứu, nhóm tác giả nhận định quy định cấm thuốc lá điện tử bước đầu ghi nhận những chuyển biến trong kiểm soát các loại sản phẩm này. Tuy nhiên, hoạt động kinh doanh đang có xu hướng dịch chuyển sang các kênh trực tuyến kín đáo hơn.

"Việc đổi tên sản phẩm, ngụy trang hình ảnh và chuyển giao dịch sang tin nhắn riêng khiến hoạt động mua bán vẫn có thể tiếp diễn dù quảng cáo công khai giảm.

Nhóm nghiên cứu cho rằng thực thi lệnh cấm không chỉ tập trung vào các điểm bán trực tiếp, mà cần tăng cường giám sát quảng cáo và giao dịch trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử", TS Thảo cho hay.

Chia sẻ tại hội thảo, bà Đoàn Thu Huyền, Tổ chức Campaign for Tobacco-Free Kids, cũng dẫn chứng kinh nghiệm cấm thuốc lá điện tử tại nhiều quốc gia trong khu vực.

Ví dụ, Singapore thực thi lệnh cấm thuốc lá điện tử và các sản phẩm thuốc lá mới bằng cách phối hợp nhiều cơ quan, kiểm soát nguồn cung và xử lý vi phạm cả trên thị trường trực tiếp lẫn môi trường số. Đặc biệt, trên môi trường mạng, hơn 2.000 tin đăng vi phạm bị gỡ bỏ trong quý 2-2025, gấp 5 lần quý trước.

Tại Lào, lệnh cấm toàn diện nhập khẩu, phân phối, bán và sử dụng thuốc lá điện tử cùng các sản phẩm liên quan được áp dụng từ năm 2021. Trong chương trình thí điểm tại Luang Prabang từ tháng 7 đến 12-2024, Bộ Y tế Lào phối hợp với WHO và Meta xác định, báo cáo và gỡ bỏ các trang, nhóm bán thuốc lá điện tử trên Facebook và Instagram.

Từ kinh nghiệm này, bà Huyền cho rằng cần ưu tiên kiểm soát nguồn cung, xác định rõ cơ quan đầu mối và áp dụng chế tài phù hợp với từng hành vi vi phạm. Phạm vi quản lý cần bao quát toàn bộ chuỗi cung ứng, từ sản xuất, nhập khẩu, vận chuyển, phân phối đến tàng trữ và sử dụng.

Đặc biệt, cần khắc phục các khoảng trống trong quản lý mua bán trực tuyến. Các nền tảng số cần có cơ chế gỡ bỏ nhanh nội dung vi phạm, phối hợp cung cấp bằng chứng và truy vết người bán. Việc thực thi cũng cần được duy trì thường xuyên, thay vì chỉ tập trung vào các đợt cao điểm", bà Huyền đề xuất.