Năm học mới, phụ huynh cần biết về dấu hiệu sức khỏe tinh thần của con

Việc nhận ra những thay đổi về tâm lý sớm có thể giúp cha mẹ hỗ trợ con trước khi vấn đề trở nên nghiêm trọng - Ảnh: UNICEF VIỆT NAM

Năm học mới vì thế không chỉ nên bắt đầu bằng sách vở, thời khóa biểu và những mục tiêu điểm số. Với nhiều trẻ, điều quan trọng không kém là biết rằng phía sau mình luôn có một người lớn sẵn sàng lắng nghe và phát hiện sớm những vấn đề về sức khỏe tinh thần.

Trẻ càng lớn càng ít chia sẻ, cha mẹ càng cần để ý những thay đổi bất thường

Tuổi thiếu niên là giai đoạn trẻ bắt đầu muốn độc lập hơn. Các em có thể không còn kể mọi chuyện cho cha mẹ như trước, đồng thời lo ngại bị phán xét, hiểu lầm hoặc cha mẹ can thiệp quá sâu vào vấn đề của mình. Vì thế, một đứa trẻ ít nói hơn chưa chắc đang gặp vấn đề, nhưng sự im lặng kéo dài cũng không nên mặc nhiên được xem là "con đang lớn".

Tiến sĩ Leah Katz, nhà tâm lý học lâm sàng chuyên làm việc với thanh thiếu niên tại Mỹ khuyến nghị cha mẹ nên duy trì sự kết nối với con nhưng tránh gây áp lực. 

Theo bà, việc trẻ không nói gì đôi khi có thể phản ánh xu hướng thu mình hoặc những khó khăn về tâm lý. Một lời nhắc đơn giản rằng cha mẹ luôn sẵn sàng lắng nghe có thể tạo ra khác biệt lớn.

Điều này đặc biệt đáng lưu ý khi trẻ quay lại trường học. Ở Việt Nam, áp lực học tập, kỳ vọng về thành tích, quan hệ bạn bè và môi trường học đường đều có thể tác động đến sức khỏe tinh thần của học sinh. 

Nghiên cứu của UNICEF Việt Nam phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo cho thấy trường học là một trong những môi trường tâm lý - xã hội quan trọng nhất đối với thanh thiếu niên, vừa có thể tạo ra các yếu tố nguy cơ nhưng cũng là nơi quan trọng để phát hiện và hỗ trợ các vấn đề sức khỏe tinh thần.

Đáng chú ý, UNICEF Việt Nam cho biết khoảng một trong năm thanh thiếu niên tại Việt Nam gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần, trong khi chỉ một tỉ lệ rất nhỏ phụ huynh nhận ra con mình cần được hỗ trợ. 

Một khảo sát được UNICEF công bố năm 2023 cho thấy chỉ 8,4% thanh thiếu niên gặp khó khăn về cảm xúc và hành vi tiếp cận được dịch vụ hỗ trợ cần thiết, trong khi chỉ 5,1% phụ huynh nhận thấy con mình cần sự giúp đỡ.

Trẻ dùng quá nhiều thiết bị điện tử cũng dễ dẫn đến những vấn đề sức khỏe - Ảnh: Magnific

Đừng đợi đến khi con gặp khủng hoảng mới bắt đầu hỏi han

Một trong những sai lầm phổ biến là chỉ hỏi trẻ về sức khỏe tinh thần khi đã nhận thấy vấn đề rõ ràng. Khi đó, trẻ có thể đã chịu đựng áp lực trong một thời gian dài.

Các chuyên gia khuyến nghị cha mẹ chú ý đến những dấu hiệu như trẻ xa lánh bạn bè, mất hứng thú với những hoạt động từng yêu thích, mệt mỏi kéo dài hoặc ngủ nhiều hơn bình thường. Những thay đổi về ăn uống, giấc ngủ, thành tích học tập, các mối quan hệ và tính cách cũng cần được theo dõi khi chúng xuất hiện đồng thời.

Đặc biệt, nếu trẻ tìm kiếm hoặc xem các nội dung liên quan đến tự gây thương tích, tự tử trên mạng, đây là dấu hiệu cần được người lớn xem xét nghiêm túc.

Cha mẹ cũng không nhất thiết phải biến cuộc trò chuyện thành một "buổi kiểm tra tâm lý". UNICEF khuyến khích tận dụng những khoảng thời gian rất bình thường trong ngày để kết nối với trẻ. Có thể là lúc cùng ăn tối, chuẩn bị bữa ăn, đi bộ hoặc trên đường đưa con đến trường.

Thay vì câu hỏi quen thuộc "hôm nay đi học thế nào?", cha mẹ có thể hỏi cụ thể hơn: "Hôm nay có chuyện gì làm con vui không?", "có điều gì khiến con khó chịu không?" hoặc "ở trường có chuyện gì con đang thấy khó giải quyết không?".

Sức khỏe tinh thần cũng cần được quan tâm như điểm số và thể chất

Một năm học mới không chỉ là thời điểm đặt ra mục tiêu về điểm số. Đây cũng là lúc cha mẹ có thể xây dựng những thói quen giúp con duy trì sức khỏe tinh thần ổn định hơn.

UNICEF Việt Nam nhấn mạnh rằng môi trường học đường an toàn và hỗ trợ có vai trò quan trọng đối với sức khỏe tâm thần của học sinh. Áp lực học tập, bắt nạt, căng thẳng xã hội và các hình thức bạo lực đều có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần của trẻ.

Vì vậy, bên cạnh việc hỏi con học được bao nhiêu điểm, cha mẹ có thể quan tâm thêm những câu hỏi như: "Dạo này con có vui khi đến trường không?", "con có cảm thấy thoải mái khi ở cùng các bạn không?" hoặc "có điều gì ở trường khiến con cảm thấy sợ hoặc áp lực không?".

Cha mẹ cũng cần nhớ rằng không phải mọi thay đổi ở tuổi dậy thì đều là dấu hiệu bệnh lý. Điều đáng quan tâm là sự thay đổi kéo dài, mức độ ngày càng tăng và ảnh hưởng đến cuộc sống của trẻ.

Nếu trẻ liên tục buồn bã, lo âu, thu mình, mất hứng thú với cuộc sống hoặc những thay đổi về tâm lý bắt đầu ảnh hưởng rõ rệt đến học tập và sinh hoạt, cha mẹ nên trao đổi với bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần phù hợp.

Đặc biệt, nếu trẻ nói về cái chết, tự tử hoặc tự làm tổn thương bản thân, không nên chờ đợi xem tình trạng có tự cải thiện hay không, mà cần tìm kiếm sự trợ giúp chuyên môn và hỗ trợ khẩn cấp khi cần thiết.